Костур, градот што живее во огледалото на езерото: Викенд меѓу змејови, фрески и стари маала

Патот кон Костур не води кон онаа Грција што најчесто ја бараме во летните месеци. Нема море, долги песочни плажи и островски белини. Наместо нив, зад планините се појавува темна езерска вода, а врз неа градот стои како да се обидува да го види сопствениот лик.

Костур, денешна Касторија, е изграден амфитеатрално на тесен полуостров што навлегува во Орестијадското Езеро. Од едната страна се издигнува Вич, од другата Грамос, а меѓу планините и водата се натрупани црвени покриви, камени куќи, византиски цркви и остатоци од различни времиња.

Градот не се открива одеднаш. Најпрво го гледате езерото, потоа старите маала, па малите цркви скриени меѓу куќите. Дури подоцна станува јасно дека Костур не е само убаво место за фотографирање, туку град во кој природата и историјата со векови живеат во ист тесен простор.

Орестијадското Езеро е површина врз која градот секојдневно ја менува бојата. Наутро е сребрено, напладне сино-зелено, а пред зајдисонце станува огледало во кое се удвојуваат куќите, платаните и планинските сртови.

Езерото зафаќа околу 28 квадратни километри, а неговата најголема длабочина е околу девет метри. Се смета дека потекнува од многу постар воден басен и дека неговата геолошка приказна започнала пред милиони години. Денес е дел од европската еколошка мрежа Натура 2000 и живеалиште на повеќе од 200 видови птици, меѓу кои има ретки и загрозени видови.

По крајбрежјето се движат лебеди, пеликани, корморани и диви патки. На некои места птиците се толку навикнати на луѓето што излегуваат до самата патека. Градскиот шум останува зад грб, а пред посетителот се отвора долгата езерска променада со стари платани, врби и дрвени костурски чамци.

Прошетката околу полуостровот не е само рекреативна патека. Таа е главната улица на градската меморија. По неа се стигнува до манастирот Панагија Мавриотиса, до Пештерата на Змејот, до старите рибарски места и до точките од кои Костур изгледа како град што плови.

Езерото не било само декор. Со векови давало риба, вода, патишта и заштита. Арапскиот географ Ал Идриси во 12 век го опишал Костур како богат, пријатен и населен град, опкружен со села и снабден со риба од езерото.

Историјата на населбата се поврзува со античкиот Келетрон, а во византискиот период на полуостровот се развил утврден град. Низ вековите тука се менувале управи, војски и влијанија, но Костур ја зачувал улогата на важно трговско, духовно и занаетчиско средиште. Во средниот век бил поврзан и со Охридската архиепископија, додека неговото сликарство примало влијанија од Константинопол, Охрид и Солун.

Токму таа врска е една од причините поради кои посетител од Македонија во Костур чувствува чудна блискост. Не станува збор само за географијата. Во црквите, фреските и старите куќи се препознава визуелен јазик што се среќава и во Охрид, Преспа, Курбиново и во старите градски јадра на поширокиот Балкан.

Костур има повеќе од 70 византиски и поствизантиски цркви, изградени од крајот на деветтиот до 19 век. Голем дел се мали семејни храмови, вклопени меѓу куќите и тесните улици, како градот да растел околу нив, а не обратно. Нивните фасади се составени од камен и црвена тула, со слепи лакови, керамички орнаменти и фрески што на некои места се наоѓаат и од надворешната страна.

Меѓу најпознатите е Панагија Кумбелидики, единствената костурска црква со купола и еден од препознатливите симболи на градот. Нејзината архитектура се споредува со средновековните храмови во Преспанскиот Регион.

Уште посилна е врската во црквата „Свети Бесребреници“. Според грчкото Министерство за култура, повештиот од мајсторите што ги изработиле нејзините фрески се поврзува со исклучителното сликарство во црквата „Свети Ѓорѓи“ во Курбиново од 1191 година. Таа уметничка линија помеѓу Костур и Преспа денес се чита како карта на едно средновековно културно пространство во кое зографите, идеите и стиловите се движеле многу послободно од современите граници.

Во црквата „Свети Стефан“ е зачувана една од најстарите претстави на Страшниот суд во Грција, додека црквите „Свети Бесребреници“, „Свети Никола Касницис“ и „Таксијархот на Митрополијата“ сведочат за времето кога Костур бил значајно средиште на византиското сликарство.

Но, градот не е само византиски. Неговата култура е составена од повеќе слоеви, од кои некои се видливи, а други мора внимателно да се бараат.

Во османлискиот период се развиле маалата Долцо и Апозари. Денес тие се најубавиот дел од стариот Костур. Калдрмисаните улички се движат меѓу високи камени ѕидови, цркви, дворови и големи трговски куќи. Најстарите и најбогатите палати потекнуваат од 17 и 18 век, од времето кога крзнарите и трговците од Костур работеле низ балканските и европските градови.

Куќите однадвор изгледаат затворено и строго, но нивната внатрешност била сосема поинаква. Во богатите салони имало резбани тавани, обоено стакло, вградени плакари, украсена столарија и ѕидни слики. Трговците сакале нивните домови да покажат дека богатството стекнато далеку од Костур сепак се вратило во градот.

Дел од старите куќи денес се музеи. Во палатата Неранѕис-Ајвазис е сместен Етнолошкиот музеј, каде што може да се види како живеело едно побогато костурско семејство, но и реконструкција на стара крзнарска работилница. Во куќата на браќата Емануил се наоѓа Музејот на костимите со традиционална облека од градот и регионот.

Крзнарството со векови било економскиот мотор на Костур. Неговите мајстори користеле и мали парчиња крзно што во други центри се фрлале, ги спојувале со прецизна техника и создавале готови производи за странските пазари. Од тоа занаетчиство биле изградени куќите, црквите и трговските врски на градот.

Современиот однос кон природното крзно е поинаков, а индустријата се соочува со етички, економски и еколошки прашања. Но, нејзината историска улога не може да се извади од приказната за Костур. Таа е вградена во архитектурата, семејните истории и градската самодоверба.

Во близина на Долцо се наоѓа и обновената Куршумли џамија, единствената зачувана од некогашните седум џамии во градот. Нејзиното име доаѓа од оловниот покрив. Зачуван е и објектот на некогашната медреса со внатрешен двор, училници, библиотека, ученички простории и амам.

Подеднакво важна е и речиси исчезнатата еврејска историја на Костур. Сефардската заедница во градот постоела од околу 1550 година. Пред Втората светска војна броела до 900 членови, од кои голем дел биле трговци и занаетчии во тогашното пазарно маало. За време на германската окупација заедницата била речиси целосно уништена во Холокаустот.

Таа празнина денес не е лесно видлива. Токму затоа прошетката низ градот не треба да ги бара само најфотогеничните фасади. Вистинската културна слика на Костур се наоѓа и во она што го нема – исчезнатите синагоги, семејствата што не се вратиле и маалата чие секојдневие засекогаш било прекинато.

А потоа, само дваесетина метри од брегот, градот се отвора кон сосема поинаков свет.

Влезот во Пештерата на Змејот се наоѓа покрај езерскиот пат, непосредно пред манастирот Панагија Мавриотиса. Во неа има седум подземни езера, десет сали и пет коридори. Уредената патека е долга околу 300 метри, а температурата во текот на целата година се движи меѓу 16 и 18 степени.

Подземните води се темни и мирни. Сталактитите висат над тесните премини, додека сталагмитите и камените столбови добиваат чудни облици под дискретното осветлување. Пештерата е сè уште геолошки активна и продолжува бавно да се менува со навлегувањето на дождовницата низ варовникот.

Во неа биле пронајдени и коски од пештерска мечка, животно што исчезнало пред околу 10.000 години. Посетите се организираат во мали групи за да се заштитат микроклимата и природниот баланс во пештерата.

Но, името не го добила по мечката.

Според костурската легенда, пештерата некогаш била рудник за злато што го чувал змеј. Од устата испуштал пламен и отровни испарувања, па никој не можел да му се приближи. Владетелот Кастор ветил голема награда за човекот што ќе го убие чудовиштето.

Се појавил млад јунак и по жестока борба го прободел змејот со копје. Карпите се затресле, езерската вода се разбранувала, а телото на чудовиштето испливало на површината.

Потоа луѓето влегле во пештерата со факли. Кога стигнале до тесен премин, огнот изгаснал и од темнината се слушнал глас што им рекол дека оној што ќе земе од калта под нозете ќе се покае. Некои се исплашиле, но најхрабрите зеле полни раце. Кога излегле на дневна светлина, виделе дека влажната кал се претворила во златен прав.

Легендата веројатно е запишана дури во 20 век, по откривањето на пештерата. Таа не се споменува во постарите историски записи, а влезот станал достапен дури кога во 1940-тите бил пробиен крајбрежниот пат. Пештерата била отворена за посетители во 2009 година.

На спротивната страна од езерото се наоѓа Диспилио, место што приказната ја враќа илјадници години пред византиските цркви и градските палати.

Во Диспилио е откриена една од најстарите познати езерски населби во Европа. Денешниот музеј на отворено реконструира дел од животот на луѓето што живееле покрај водата пред околу 7.500 години. Куќите се поставени на дрвени столбови, а внатре се прикажани алатки, садови, огништа и секојдневни предмети.

Меѓу најзначајните наоди се три коскени флејти и дрвена плочка со врежани линеарни знаци, која се претставува како еден од најраните познати примери на запишана комуникација. Диспилио покажува дека езерото било простор за живот многу пред на полуостровот да се појави градот.

Костур треба да се посетува бавно. Саботното утро може да почне со прошетка низ Долцо, влегување во некоја од старите куќи и кафе покрај езерото. Попладнето е за пештерата, Мавриотиса и патеката под платаните. Зајдисонцето најдобро се гледа од спротивниот брег, кога светлата на градот прво се палат во куќите, а потоа се повторуваат во водата.

Неделното утро може да биде резервирано за византиските цркви и музејот, а потоа за Диспилио. Оние што сакаат само природа можат да продолжат со велосипед околу делови од езерото, со кајак или со кратко туристичко пловење околу полуостровот.

Локалната кујна го следи студениот планинско-езерски предел. На трпезите се среќаваат езерска риба, крупен грав печен во рерна, сарма со кисела зелка и ќофтиња со макало, густ сос на база на брашно. Тоа се силни, топли јадења, поблиски до балканската кујна отколку до летната слика за грчката гастрономија.

За посетителите од Македонија, Костур е доволно блиску за викенд, но доволно различен за да создаде чувство на вистинско патување. Во него има нешто познато во планините, во старите куќи, во јадењата и во фреските. Но, градот не е копија на Охрид, Преспа или Крушево. Неговата посебност е во начинот на кој сите тие блиски културни и природни асоцијации се собираат околу едно темно езеро.

Навечер, кога сообраќајот ќе стивне, најсилниот звук е водата што удира во камениот брег. Од другата страна се гледаат планините, над нив останува последната светлина, а градот повторно се пресликува во езерото.

Тогаш Костур најмногу личи на својата легенда – место под кое можеби нема злато, но во кое секој слој од минатото чува нешто што не се гледа при првиот поглед.