„Европски реформи“ или изборен инженеринг? Што кријат измените на Изборниот законик

Со влегувањето на измените на Изборниот законик во завршната собраниска фаза, политичката дебата веќе одамна ја надмина рамката на техничките законски интервенции. Она што Владата го претставува како усогласување со препораките на ОБСЕ/ОДИХР и исполнување на реформските обврски од европската агенда, опозициските партии го гледаат како обид преку измена на изборните правила да се создадат услови за поголема политичка контрола врз изборниот процес.

Токму затоа, расправата не се води само околу конкретни членови од законот, туку околу едно многу пошироко прашање – дали изборните правила се менуваат за да се подобри интегритетот на изборниот процес или за да се обезбеди предност на власта пред следниот изборен циклус.

Во демократските системи постои едно непишано правило: изборните правила не се менуваат без широк политички консензус. Причината е едноставна – довербата во изборите е подеднакво важна како и самото гласање. Кога значајни измени се носат со остри политички поделби, без согласност на релевантните политички чинители, неизбежно се отвора сомнеж дека целта не е само подобрување на системот, туку и негово политичко обликување.

Во Македонија оваа дилема повторно излезе на површина.

Ставот на СДСМ

Најгласен критичар на предложените измени е СДСМ, која тврди дека зад формулацијата за усогласување со европските стандарди се кријат решенија што можат да овозможат манипулација со изборниот процес. Партијата предупредува дека измените не обезбедуваат доволни гаранции за безбедноста на гласањето на иселениците, особено кога станува збор за гласањето по пошта. Според нив, токму таму постои најголем ризик од злоупотреба на идентитетот на гласачите, од организирано влијание врз гласањето и од отворање простор за сомнежи во изборните резултати.

Аргументот на СДСМ не е насочен против гласањето на дијаспората како демократско право. Напротив, партијата тврди дека тоа право мора да биде гарантирано со највисоки стандарди на проверка на идентитетот и заштита на тајноста на гласот. Според нив, тие стандарди не смеат да зависат од политичката волја на актуелната власт, туку од јасни процедури што ќе ги спроведува независната Државна изборна комисија.

Намалување на контролата на ДИК

Токму улогата на ДИК е второто прашање што го отвора опозицијата. СДСМ предупредува дека дел од предложените решенија ја намалуваат институционалната тежина на Комисијата во регулирањето на чувствителните изборни постапки. Наместо што повеќе одлуки да се носат преку институција во која политичките претставници мора да обезбедат консензус, дел од процедурите се префрлаат во законски решенија што подоцна ќе се применуваат без дополнителен договор меѓу политичките актери.

Во суштина, аргументот е дека довербата во изборниот процес не се гради само со законски текст, туку и со институционални механизми што овозможуваат заемна контрола меѓу политичките конкуренти. Колку тие механизми се послаби, толку е поголем ризикот резултатите да бидат оспорувани уште пред да започне изборната кампања.

СДСМ го проблематизира и начинот на кој се носат измените. Партијата смета дека Изборниот законик е еден од темелните демократски закони и дека неговото менување не смее да биде прашање на парламентарно мнозинство, туку на широк политички договор. Токму затоа најави илјадници амандмани, образложувајќи дека тоа не е класична опструкција, туку обид да се спречи усвојување на закон што, според нив, може да ја наруши довербата во изборниот процес.

ЛДП има поинаков пристап

Поинаква, но исто така критичка позиција има Либерално-демократската партија. ЛДП не ги отфрла сите предложени измени, но инсистира на нивно раздвојување. Според оваа партија, техничките измени што произлегуваат од препораките на ОБСЕ/ОДИХР и од европската реформска агенда треба да бидат усвоени без одлагање, додека политички чувствителните прашања – изборниот модел, една изборна единица, гласањето на дијаспората и други системски решенија – мора да бидат предмет на посебен политички дијалог.

Со тоа ЛДП предупредува дека мешањето на европските препораки со политички спорните измени создава опасност јавноста да добие впечаток дека секое решение автоматски има европски легитимитет, иако дел од нив претставуваат исклучиво домашен политички избор.

Левица бара компромис

Во расправата се вклучи и Левица, но со нешто поинаков пристап. Партијата понуди компромисен модел што подразбира една изборна единица и ограничување на гласањето по пошта, обидувајќи се да ја отвори дебатата за поширок договор меѓу политичките партии. Наместо тоа, следуваше нов судир во опозицискиот блок. СДСМ ја обвини Левица дека со својот пристап индиректно му помага на премиерот Христијан Мицкоски, додека Левица возврати дека токму СДСМ со напуштањето на работните тела ја ослабува можноста за вистинска опозициска борба околу изборните правила.

Така, покрај судирот меѓу власта и опозицијата, измените на Изборниот законик отворија и нова линија на поделба во самата опозиција.

Власта манипулира со препораките на ОБСЕ/ОДИХР

Во целиот спор најважното прашање останува без јасен одговор. Никој сериозно не оспорува дека Македонија треба да ги усогласи изборните правила со препораките на ОБСЕ/ОДИХР и европските стандарди. Тоа е обврска што државата ја презема со години и која повеќепати е повторувана во извештаите на меѓународните набљудувачи.

Но, суштинската дилема е дали во истиот законски пакет се внесуваат и решенија што не произлегуваат од тие препораки, туку претставуваат политички избор на актуелната власт. Ако е така, тогаш сосема е разбирливо зошто опозицијата предупредува дека под превезот на европските реформи се спроведува изборен инженеринг.

Во политиката, довербата не се создава само со добри законски формулации. Таа се гради преку чувство дека правилата важат еднакво за сите учесници и дека никој не ги пишува непосредно пред изборите за да стекне политичка предност.

Без оглед на исходот од собраниската расправа, измените на Изборниот законик веќе ја отворија дебатата што најверојатно ќе доминира и во следната изборна кампања – дали Македонија добива поевропски изборен систем или изборни правила кои, иако формално усогласени со реформската агенда, ќе останат предмет на политички сомнежи и недоверба. Зашто изборите не се легитимни само кога се спроведени според закон, туку кога сите учесници имаат доверба дека законот не е напишан во корист на една политичка страна.