Од „бугаризација“ до правна дистинкција: ВМРО-ДПМНЕ должи одговор за пресвртот

Последната изјава на премиерот Христијан Мицкоски дека билатералните протоколи со Бугарија не се дел од Преговарачката рамка не е само ново правно толкување на европскиот пакет од 2022 година. Таа е во директна спротивност со политичкиот наратив што ВМРО-ДПМНЕ го градеше четири години, според кој францускиот предлог, протоколите, историската комисија и уставните измени претставуваат единствен механизам за „бугаризација“ на Македонија.

Доколку сегашниот став на Владата е правно точен, тогаш Мицкоски и ВМРО-ДПМНЕ имаат обврска да објаснат зошто од 2022 година протоколите ги претставуваа како составен и неизбежен дел од европската рамка и зошто внесувањето на Бугарите во Уставот го поврзуваа со историски диктат. Јавноста заслужува одговор дали партијата четири години погрешно ги толкувала документите, дали свесно ги спојувала различните механизми за политичка мобилизација или сега, откако е на власт, целосно го менува ставот.

Потребно е да се објасни и што ја предизвикало промената.

Дали Владата се соочува со притисок од европските институции и меѓународните партнери да ја прифати правната разлика меѓу Преговарачката рамка и билатералните протоколи? Дали станува збор за нови правни анализи што не биле земени предвид додека ВМРО-ДПМНЕ беше во опозиција? Или власта самостојно одлучила да усвои толкување што е целосно спротивно на реториката со која со години ја мобилизираше јавноста?

Промената не е мала и не може да биде сведена на терминолошка корекција. Таа го слабее најсилниот аргумент со кој ВМРО-ДПМНЕ се спротивставуваше на уставните измени – дека со самото внесување на Бугарите во Уставот Македонија прифаќа неограничен историски диктат и овозможува историската комисија да одлучува за идентитетот, јазикот и пристапувањето кон Европската Унија.

Што велат документите и изјавите?

Документите покажуваат дека уставните измени и работата на историската комисија имаат различна правна основа, различен механизам и различни последици. Тоа е токму дистинкцијата што актуелната власт сега ја нагласува, иако претходно ја отфрлаше како оправдување на тогашната влада.

На 25 јуни 2025 година, според БТА, Мицкоски тврдеше дека протоколот потпишан од тогашниот министер за надворешни работи Бујар Османи јасно предвидува историската комисија да ја заврши работата пред Македонија да стане членка на Европската Унија. Во истиот настап тој изјави дека токму тоа е „суштината на францускиот предлог“.

Тоа е едно од неговите најдиректни тврдења дека билатералните протоколи и работата на историската комисија не се споредни политички документи, туку суштински дел од европскиот пакет што го определува патот на Македонија кон членство во ЕУ. Мицкоски тогаш нагласи и дека, дури и да бил дел од преговарачкиот тим што го договорил пакетот, не би го прифатил, со што воспостави јасна политичка дистанца од документите.

Во текот на 2026 година тој повторно зборуваше за „францускиот предлог и протоколите“ како за еден пакет со кој Македонија треба да се соочи.[6] Во друго интервју од истата година, Мицкоски рече дека барањата содржани во протоколите се „барања од 2022 година“, дека работата на историската комисија „не е формална, туку суштинска“ и дека вториот протокол содржи дополнителни обврски што државата треба да ги исполни.

Овие изјави го покажуваат неговиот дотогашен став: протоколите не биле третирани како правно одвоени билатерални документи, туку како реален дел од пакетот услови поврзан со европската интеграција. Затоа сегашната изјава дека тие не се дел од Преговарачката рамка бара многу посериозно образложение од тврдењето дека таква била позицијата на Владата „од првиот ден до денес“.

Мицкоски на 28 јули изјави дека Владата смета оти протоколите не се дел и не треба да бидат дел од Преговарачката рамка. Истовремено призна дека Бугарија застапува спротивно толкување и дека својата позиција ја темели врз договореното со претходната македонска влада.

Новиот став е формално поправилен од претходниот политички наратив. Вториот протокол од 17 јули 2022 година не е анекс на Преговарачката рамка, не е вграден во нејзиниот текст и не е усвоен како дел од правото на Европската Унија. Тој е билатерален документ усвоен од Заедничката меѓувладина комисија формирана според член 12 од Договорот за пријателство со Бугарија.

Најпрецизната правна оценка е дека протоколите не се формален составен дел од Преговарачката рамка.

Сепак, делови од нивната содржина можат индиректно да добијат политичка тежина преку обврската за спроведување на Договорот за добрососедство и преку годишните мерки што ги усвојува Заедничката меѓувладина комисија.

Тоа не е исто со тезата дека секоја точка од протоколот автоматски станала европски критериум, дека сите рокови во него се услови поставени од Европската Унија или дека историските прашања биле претворени во формални поглавја од пристапните преговори.

Клучната непосредна обврска за продолжување на пристапниот процес не произлегува од протоколот, туку од заклучоците што Советот на Европската Унија ги усвои на 18 јули 2022 година. Советот ја поздрави намерата на Македонија приоритетно да ги спроведе уставните измени за вклучување на граѓаните што се дел од други народи, меѓу кои и Бугарите, и одлучи следната меѓувладина конференција да се одржи откако државата ќе ја исполни таа обврска според сопствените уставни процедури.

Оттука, уставните измени се конкретната политичка претпоставка за завршување на отворачката фаза и преминување кон отворањето на кластерите. Протоколите немаат ист таков директно формулиран статус. Во нив не постои одредба според која Европската Унија автоматски го запира пристапниот процес доколку историската комисија не усвои одредена препорака или не заврши конкретна задача.

Историската комисија, исто така, не е создадена со францускиот предлог или со Преговарачката рамка. Таа е формирана врз основа на член 8 од Договорот за пријателство од 2017 година. Договорот предвидува заедничка мултидисциплинарна комисија составена на паритетна основа, чија задача е да придонесува кон објективно и научно толкување на историските настани и да поднесува годишни извештаи до двете влади.

Вториот протокол додава насоки, очекувања и временски рокови за нејзината работа, но не создава тело во кое бугарската страна може еднострано да носи одлуки. Заедничка препорака не може да биде усвоена само со гласовите на бугарските членови, бидејќи комисијата е билатерална и паритетна. Македонскиот дел учествува во секој усогласен текст, препорака или извештај.

Тоа значително го ограничува сценариото за автоматска „бугаризација“ преку историската комисија. Нејзините членови можат да бидат изложени на политички притисоци, Софија може да ја користи работата на комисијата како дипломатски аргумент, а Бугарија може да се обиде да го условува сопствениот консензус во Советот на ЕУ. Но не постои правен механизам со кој бугарските историчари самостојно можат да ја променат македонската историографија, учебниците, Уставот или државниот идентитет.

Токму тука е разликата меѓу политички ризик и правна обврска.

Ризикот од ново бугарско вето не исчезнува, бидејќи одлуките за отворање и затворање на кластерите се носат едногласно. Но правно не е исто дали одреден документ е составен дел од Преговарачката рамка или една земја членка се повикува на билатерален документ кога ја носи својата политичка одлука.

Оваа разлика не беше во центарот на реториката на Мицкоски и ВМРО-ДПМНЕ додека партијата беше во опозиција. Напротив, францускиот предлог, протоколите, историската комисија и уставните измени беа претставувани како една целина и една закана. Со нив се поврзуваа тврдења за промена на историјата, идентитетот и јазикот, иако предложените уставни амандмани не содржеа такви интервенции.

Предложените измени се однесуваа на додавање на Бугарите, заедно со Хрватите, Црногорците, Словенците, Евреите и Египќаните, во Преамбулата и во одредбите во кои веќе се наведени повеќе заедници. Во предлогот немаше измени на одредбите за македонскиот јазик, името на македонскиот народ или државниот идентитет.

Поради тоа, тврдењето дека самото внесување на Бугарите во Уставот правно води кон промена на македонскиот идентитет нема основа во текстот на предложените амандмани. Легитимна е политичката загриженост дека Бугарија во иднина може да поставува дополнителни барања, но тоа е прашање за дипломатските гаранции, едногласноста во Европската Унија и политиката на Софија, а не за содржината на уставната интервенција.

Тоа е суштински политички пресврт.

Доколку протоколите навистина не се дел од рамката, тогаш ВМРО-ДПМНЕ треба да објасни зошто четири години ги претставуваше како нејзин неразделен дел. Доколку партијата и натаму смета дека тие се суштински услов, тогаш треба да објасни зошто премиерот сега тврди спротивно.

Одговорноста не се сведува само на прецизирање на правни термини. Со претходната реторика беше обликувано јавното мислење, беа организирани протести и беше создадена перцепција дека уставните измени автоматски значат прифаќање на бугарски историски диктат. Ако сегашната правна дистинкција е точна, тогаш јавноста четири години била доведувана во заблуда за содржината и последиците од документите.

Мицкоски и ВМРО-ДПМНЕ затоа должат конкретен одговор: што точно се променило во нивното толкување, кога ја утврдиле правната разлика, зошто претходно не ја признавале и дали сегашниот став е резултат на надворешен притисок, нова дипломатска стратегија или самостојна политичка одлука на Владата.

Документите покажуваат две паралелни фактички состојби. Уставните измени се јасно и директно поврзани со продолжувањето на пристапниот процес. Билатералните протоколи не се формален составен дел од Преговарачката рамка. 

Токму оваа правна разлика, која власта сега ја признава, четири години беше потиснувана зад наративот за единствен пакет за „бугаризација“.