Skip to content
Предупредувањето на Горан Марковски, човек кој со години ја познава телевизиската архива на Македонската радио-телевизија, повторно го отвора едно од најважните, но речиси невидливи прашања за македонската културна меморија: што ќе остане од децениската телевизиска продукција на МРТ ако не биде навреме дигитализирана и системски заштитена?
Марковски алармира за состојбата во архивата и за ризикот со кој се соочува огромниот фонд на аудиовизуелни материјали.
Тоа предупредување треба да се сфати многу посериозно од како уште еден апел за подобри услови во една институција.
Зашто во архивата на МРТ не се чуваат само стари телевизиски емисии.
Таму се наоѓа дел од визуелната меморија на Македонија.
И таа меморија старее.
Што всушност се наоѓа во архивата на МРТ?
МРТ со децении била единствената или една од главните институции што систематски го снимала јавниот живот во Македонија.
Пред камерите на националниот сервис минувале политичари, писатели, актери, музичари, научници, спортисти и обични граѓани.
Снимани се избори и државни настани, културни манифестации, спортски натпревари, концерти, театарски претстави, документарни емисии, интервјуа, детски програми, телевизиски серии и филмови.
Снимано е и секојдневието.
Начинот на кој изгледале градовите.
Како говореле луѓето.
Каква музика се слушала.
Како новинарите ги обработувале најголемите политички и општествени кризи.
Како изгледала Македонија во различни децении.
Затоа архивата на МРТ е истовремено медиумска, културна и историска архива.
Проблемот е што аналогната снимка не е вечна
За јавноста дигитализацијата често звучи како техничка работа: старата снимка се става во компјутер и проблемот е решен.
Но кај телевизиските архиви тоа е многу посложен процес.
Голем дел од старите материјали се на аналогни магнетни носачи.
Тие со текот на времето деградираат.
Но постои и втор проблем, кој може да биде уште посериозен.
Со стареењето на носачите старее и технологијата со која тие можат да бидат репродуцирани.
Одредени формати денес веќе не се користат во современата телевизиска продукција. Опремата за нивно читање станува сè поретка, поскапа и потешка за одржување.
Тоа значи дека може да се случи нешто навидум парадоксално:
снимката физички да постои, но повеќе да нема со што да се прочита.
Токму затоа предупредувањето на Марковски е важно.
Не станува збор само за тоа дали архивата има доволно простор или дали некој ќе ја среди документацијата.
Станува збор за трка со времето.
Дигитализацијата не е луксуз
Во современиот свет дигитализацијата на аудиовизуелното наследство одамна не се третира како дополнителна удобност.
Таа е основен инструмент за заштита на културното наследство.
Но дигиталната копија сама по себе не е доволна.
Потребно е материјалот да биде правилно пренесен од оригиналниот носач, да се зачува со соодветен квалитет, да се создадат метаподатоци и да се обезбеди долгорочно чување.
Ако само се направи дигитална копија без систем, по некое време може да се појави нов проблем: датотеката постои, но никој не знае точно што содржи, кога е направена, кој се наоѓа на снимката или каде се наоѓа во огромниот дигитален фонд.
Затоа вистинската дигитализација подразбира заштита, каталогизација, пребарливост и долгорочно чување.
Најголемата загуба би била неповратна
Ако се изгуби една стара фотографија, можеби ќе остане некој друг документ за истиот настан.
Кај телевизиската архива тоа не мора да биде така.
Можно е една снимка да биде единственото аудиовизуелно сведоштво за одреден човек или настан.
Ако исчезне, нема реприза на историјата.
Не може повторно да се сними интервју со писател кој одамна починал.
Не може повторно да се сними концерт од пред 40 години.
Не може повторно да се создаде телевизиски прилог направен во време кога некој град изгледал сосема поинаку.
Не може да се врати оригиналниот глас на човекот кој оставил сведоштво пред камерата.
Затоа секоја трајно изгубена снимка претставува загуба на дел од националната меморија.
А можеби најголемата грешка е што архивата ја гледаме само како минато
Токму тука се отвора вториот аспект на приказната.
Дигитализираната архива може да биде и огромен ресурс за иднината.
Од неа можат да се создаваат нови документарни филмови.
Историски серии.
Подкасти.
Видеоесеи.
Специјални емисии.
Биографии.
Истражувачки приказни.
Образовни материјали.
Може повторно да се оживеат стари серии, емисии и музички програми.
Може да се направат нови приказни од стари снимки.
Да се спореди Скопје од 1970-тите со Скопје денес.
Да се види како се менувала Македонија.
Да се слушне како звучел јавниот говор пред неколку децении.
Да се откријат луѓе и приказни кои денешната публика никогаш не ги видела.
Во таа смисла, архивата не е магацин.
Архивата е суровина за нова продукција.
Публиката веќе покажува дека има интерес
Овој потенцијал не е само теоретски.
Искуствата со повторното објавување на стари македонски телевизиски материјали на интернет покажуваат дека за ваквите содржини постои публика.
Во јавните дискусии за архивската продукција на МРТ често се посочуваат старите серии, емисии и „Македонски народни приказни“ како содржини кои и денес имаат публика, особено меѓу помладите генерации кои првпат ги откриваат преку интернет.
Тоа е важен сигнал.
Она што институцијата можеби го гледа како стар материјал, за новата публика може да биде ново откритие.
Зошто тогаш не е доволно само да се пушта архива на телевизија?
Затоа што телевизиското емитување и дигиталната архива не се иста работа.
Емитувањето е еднократно.
Дигиталниот архивски систем овозможува содржината да биде пронајдена, повторно искористена и, доколку правата дозволуваат, достапна на поширок круг корисници.
МРТ веќе има сопствена дигитална платформа на која се достапни дел од програмите и архивските содржини.
Но тоа не го решава автоматски проблемот со целиот архивски фонд.
Прашањето е колкав дел од целокупната историска продукција е дигитализиран, во каков квалитет, колку материјали се каталогизирани и колкав дел од фондот сè уште зависи од старите физички носачи.
Тука е суштината на предупредувањето.
МРТ не може сама да го реши проблемот без долгорочна политика
Една ваква операција бара пари, опрема и специјализирани луѓе.
Потребни се архивисти кои ги познаваат фондовите.
Техничари кои знаат да работат со старите формати.
ИТ-специјалисти за дигитално складирање.
Експерти за каталогизација.
Потребни се сервери, резервни копии и систем за долгорочно чување.
Но пред сè е потребна политичка и институционална одлука дека архивата на националниот радиодифузен сервис е национален ресурс, а не само внатрешен имот на МРТ.
Прашањето што државата мора да си го постави
Ако една генерација не ја дигитализира архивата, следната ќе мора да ја спасува од уште полоша состојба.
Ако се чека премногу долго, спасувањето ќе биде поскапо, потешко и неизвесно.
Затоа предупредувањето на Горан Марковски треба да биде повод за многу поширока институционална проверка.
Колку точно материјал има во архивата?
Колкав дел е дигитализиран?
Кои формати се најзагрозени?
Колку чини дигитализацијата?
Колку луѓе работат на неа?
Кои материјали се приоритетни?
И најважно: постои ли рок до кој дигитализацијата треба да биде завршена?
Одговорите на овие прашања би покажале дали Македонија навистина ја штити својата аудиовизуелна меморија или само констатира дека таа постои.
Трката со времето веќе трае
Можеби најважната порака од целата приказна е едноставна.
Македонија не може повторно да ги сними своите архивски снимки.
Може само да ги спаси оние што сè уште постојат.
Затоа започнатата, но недовршена дигитализација не треба да се третира како уште еден проект кој може да биде одложен.
Секоја година значи уште една година стареење на носачите.
Уште една година стареење на опремата.
Уште една година во која дел од материјалот може да стане потешко достапен.
А можеби и неповратно изгубен.
Предупредувањето од архивата на МРТ затоа треба да се сфати како аларм.
Не станува збор само за тоа дали денешните генерации ќе можат повторно да ги гледаат старите емисии.
Станува збор за тоа дали идните генерации воопшто ќе имаат можност да го видат, слушнат и разберат времето во кое живееле нивните родители, баби и дедовци.
Телевизиската архива на МРТ не е само историјата на една телевизија.
Тоа е дел од визуелната меморија на Македонија. А меморијата, еднаш изгубена, не може да се дигитализира повторно.
