Skip to content
Кога ќе легне платата на сметката, најчесто го гледаме само последниот број.
Нето-платата.
Тоа е сумата со која располага работникот и од која треба да ги плати киријата или кредитот, храната, струјата, горивото, сметките, лековите, облеката, школувањето на децата и сè друго што го носи секојдневниот живот.
Но зад тој број постои цела финансиска патека.
Пред да стигне до работникот, од бруто-платата се издвојуваат задолжителни придонеси и данок на личен доход. А откако парите ќе стигнат кај граѓанинот, дел од нив повторно се враќаат во државниот буџет преку ДДВ и акцизите што се вградени во цените на голем број производи и услуги.
Токму затоа приказната за животниот стандард не може да се сведе само на прашањето дали платата пораснала или дали инфлацијата паднала.
Прашањето е: од секој денар што го заработуваме, колку навистина останува во нашиот џеб?
Првиот рез се случува уште пред да ја добиеме платата
Во Македонија данокот на личен доход за доходот од работа се пресметува по стапка од 10 отсто, но данокот не се пресметува едноставно врз целата бруто-плата, бидејќи постои и лично даночно ослободување. За 2026 година месечното лично ослободување изнесува 10.932 денари.
Уште поголема ставка се задолжителните социјални придонеси.
И тука 2026 година донесе важна промена.
Од исплатата на јулската плата до исплатата на декемвриската плата, според измените објавени во јули, стапката за пензиско и инвалидско осигурување е 19,9 отсто, здравственото осигурување 7,5 отсто, дополнителниот здравствен придонес за повреда на работа и професионално заболување 0,5 отсто, а придонесот за невработеност е намален на 0,1 отсто.
Тоа значи дека само овие придонеси, земени заедно, претставуваат 28 отсто од основицата.
Дури потоа доаѓа данокот на личен доход.
Со други зборови, бруто-платата и сумата што работникот ја гледа на својата сметка не се иста работа.
И тоа не е „скриен данок“ во буквална смисла. Станува збор за законски утврдени јавни давачки. Но за граѓанинот нивниот ефект е реален: тие ја намалуваат сумата со која располага пред да почне да троши.
А потоа започнува вториот круг
Тука приказната станува многу поинтересна.
Работникот ја добива нето-платата.
И почнува да троши.
Кога купува производ или плаќа услуга, во цената најчесто е вклучен ДДВ. Македонија има општа стапка на ДДВ од 18 отсто, како и повластени стапки од 5 и 10 отсто за категории определени со закон.
Тоа значи дека дел од парите што веќе еднаш биле намалени со придонеси и данок на доход, повторно стануваат извор на јавни приходи кога ќе ги потрошиме.
Тука е суштината на „невидливиот“ дел од приказната.
Граѓанинот не уплаќа сам ДДВ во УЈП секогаш кога купува леб, облека или техника. Тој го плаќа преку цената, а обврската за пресметка и уплата е кај даночниот обврзник во синџирот на промет.
Но економскиот ефект е јасен: данокот е дел од сумата што граѓанинот ја плаќа.
ДДВ не е ист за сите производи – и токму затоа математиката е посложена
Тука треба да се избегне една честа заблуда.
Ако производот чини 1.180 денари со вклучен ДДВ од 18 отсто, тоа не значи дека 18 отсто од 1.180 денари се данок.
Основната цена е 1.000 денари, а ДДВ е 180 денари.
Затоа, кога сакаме да пресметаме колкав дел од потрошените пари реално претставува ДДВ, мора да ја знаеме даночната стапка и структурата на цената.
А кај домаќинствата ситуацијата е уште посложена затоа што различни производи имаат различни стапки.
Затоа не постои една магична бројка што може да каже: „државата ви зема точно толку проценти од секоја плата“.
Тоа зависи од тоа што купувате.
А потоа доаѓаат акцизите
Кај одредени производи постои и дополнителен слој на оданочување – акцизите.
Алкохолот, тутунските производи, енергентите и електричната енергија се меѓу акцизните добра.
Тука данокот не е секогаш процент од цената.
Кај цигарите, на пример, акцизата комбинира специфичен износ по парче и процентуална акциза врз малопродажната цена. Според актуелните податоци на Царинската управа, за цигарите специфичната акциза е 3,943 денари по парче, плус 9 отсто ад валорем акциза.
Кај горивата, пак, акцизата се определува по единица количество.
Во јуни 2026 година Царинската управа објави дека акцизата за безоловниот бензин Еуросупер БС-95 и БС-98 изнесува 22 денари за литар.
И тука повторно се појавува истиот принцип: граѓанинот ја гледа конечната цена на производот, а во неа се вградени повеќе различни јавни давачки.
Значи ли тоа дека државата ни зема „двојно“?
Не баш.
И тука е важно да бидеме прецизни.
Не треба да кажеме дека државата прво зема данок од платата, а потоа повторно го оданочува истиот данок.
Се оданочуваат различни основи и различни економски настани.
Прво се оданочува доходот.
Потоа се оданочува потрошувачката.
Акцизите, пак, имаат и фискална и регулаторна функција, особено кај тутунот, алкохолот и енергентите.
Но од перспектива на семејниот буџет, резултатот е важен.
Еден ист заработен денар може да помине низ повеќе точки на јавни давачки во текот на својот животен циклус.
Еве ја вистинската математика
Да земеме хипотетички работник со бруто-плата од 60.000 денари.
Прво се пресметуваат задолжителните придонеси според важечките правила. Потоа се применува личното даночно ослободување и се пресметува данокот на личен доход.
Од бруто-сумата се стигнува до нето-сумата.
Но приказната тука не завршува.
Ако работникот целата нето-плата ја потроши, дел од потрошените пари повторно ќе завршат како ДДВ, зависно од тоа што купил.
Ако купи гориво, во цената има и акциза.
Ако купи цигари, има акциза.
Ако купи производ со општа стапка на ДДВ, во цената има 18 отсто ДДВ на даночната основа.
Затоа реалниот расположлив доход не е исто што и нето-платата.
Нето-платата кажува колку пари имате на располагање.
Расположливиот доход по потрошувачките даноци кажува колку економска вредност реално можете да купите со тие пари.
Најважно е што купуваме
Тука се крие и еден од најважните заклучоци.
Две лица со иста нето-плата можат да имаат сосема различен даночен товар преку потрошувачката.
Едното може најголем дел од приходот да го троши на основни производи со повластена даночна стапка.
Другото може да троши повеќе на гориво, тутун, алкохол, услуги или производи со општа стапка на ДДВ.
Затоа даночниот товар не е само прашање на тоа колку заработувате, туку и како го трошите заработеното.
И тука даночниот систем почнува директно да се поврзува со социјалната политика.
Семејство со низок приход кое мора да потроши речиси сè што заработува има многу мал простор за штедење и инвестирање. Повисокодоходно семејство може дел од приходот да го заштеди, инвестира или остави непотрошен.
Токму затоа индиректните даноци имаат различно влијание врз различни домаќинства.
Дали растот на платата автоматски значи и подобар живот?
Не.
Тоа е можеби најважната порака од целата математика.
Ако платата расте, но растат и цените, номиналниот раст на приходот не мора да значи и реален раст на животниот стандард.
Но постои уште еден слој.
Ако платата расте, а даночниот и придонесниот товар, трошоците за домување, храната, енергијата и транспортот го апсорбираат најголемиот дел од дополнителниот приход, граѓанинот може статистички да биде побогат, а субјективно да се чувствува исто – или посиромашно.
Токму затоа бројката за просечната плата сама по себе не е доволна за да се измери благосостојбата.
Државата, сепак, не ги зема парите „без ништо“
Ова е другиот дел од приказната кој често се губи во политичките расправи.
Придонесите финансираат системи на социјално осигурување, а даночните приходи се користат за финансирање на јавните услуги и државниот буџет.
Во првиот квартал од 2026 година, на пример, УЈП регистрирала 8,208 милиони денари приходи од данок на личен доход и 18,770 милиони денари од ДДВ.
Значи, не станува збор само за тоа „колку државата зема“.
Вистинското прашање е што добива граѓанинот за она што го плаќа.
Квалитетно здравство?
Сигурни пензии?
Образование?
Инфраструктура?
Јавен превоз?
Безбедност?
Чиста животна средина?
Ефикасни институции?
Тука започнува вистинската дебата за даночната политика.
Од бруто до последниот денар
Затоа патот на еден македонски денар изгледа многу поинаку отколку што изгледа на прв поглед.
Работодавачот создава бруто-трошок за труд.
Од него се издвојуваат задолжителните придонеси.
Потоа се пресметува данокот на личен доход.
Останува нето-платата.
Работникот ја троши.
Во дел од цените повторно плаќа ДДВ.
Кај одредени производи плаќа и акциза.
А кога цените растат, реалната вредност на преостанатиот доход повторно се намалува.
Тоа е причината зошто граѓанинот понекогаш има чувство дека платата му расте, а парите исчезнуваат уште побрзо.
Не постои еден „невидлив данок“ кој ја објаснува целата приказна.
Постои цел синџир од доход, придонеси, данок, потрошувачка, ДДВ, акцизи и инфлација.
И ако сакаме реално да знаеме колку чини животот во Македонија, мора да го следиме целиот синџир.
Од првиот денар што го заработуваме до последниот денар што го плаќаме на каса.
Тогаш дури можеме да поставиме едно од најважните економски прашања:
Не само колку заработува македонскиот работник, туку колку економска вредност му останува од она што го заработил.
