Замина перото што сакаше да биде „кучка“

Ведрана Рудан почина денеска на 76 години. На нејзината официјална страница немаше патетика, големи зборови или пригодна реченица каква што обично се пишува кога некого веќе го нема. Имаше само нешто што звучеше токму како неа:

„Ведрана замина во подрачје без сигнал.“

И можеби поинакво збогување не би и прилегало.

Затоа што Ведрана Рудан цел живот бегаше од речениците што „треба“ да се кажат.

Кога требаше да биде пристојна, пцуеше. Кога се очекуваше да биде тивка, викаше. Кога од жените се бараше да бидат нежни, благодарни и ненаметливи, таа се трудеше да биде сè што општеството им кажува дека не смеат да бидат.

Безобразна.

Гласна.

Своја.

И, да, „кучка“.

Не како навреда.

Пред повеќе од една деценија во интервју за американскиот издавач Dalkey Archive Press ја прашаа за нејзината стара теза дека во животот успеваат само „кучките“. Рудан одговори без двоумење дека тоа се жените кои се сигурни во себе, ја разбираат играта и не дозволуваат светот да им ја одреди вредноста. На крајот додаде дека таквите жени ја имаат нејзината најголема почит.

Тоа беше нејзината „кучка“.

Не жената што гази други.

Туку онаа што престанала да бара дозвола.

И можеби токму затоа со децении толку многу луѓе ја сакаа, а речиси исто толку жестоко ја мразеа.

Со Ведрана Рудан немаше средина.

Нејзините текстови не беа создадени за рамнодушност.

Никогаш не сакаше да биде пристојна писателка

Родена е на 29 октомври 1949 година во Опатија. Пред литературата беше новинарка, радио-уредничка, телевизиска водителка и колумнистка.

И многу пати остануваше без работа.

Самата раскажуваше дека на почетокот на деведесеттите добила отказ на Радио Риека откако во сатирична емисија ја исмејувала власта на Фрањо Туѓман. По отказот, со сопругот дури отвориле агенција за недвижности. Подоцна повторно се вратила во новинарството, но никогаш не научила да пишува она што од неа се очекува.

Веројатно затоа во литературата стигна релативно доцна, но кога стигна, влезе без тропање.

„Уво, грло, нож“ од 2002 година беше книга што не личеше на ништо што тогаш удобно се сместуваше во пристојната регионална книжевност.

Следната година дојде „Љубов на последен поглед“, сурова приказна за насилството, љубовта и жената која конечно излегува од сопствениот затвор.

Потоа следуваа „Јас, неверничка“, „Црнци во Фиренца“, „Да даде Господ мајка да те роди“, „Костури од округот Медисон“, „Зошто пцујам“, „Живот без крлежи“, „Пудинг од ванила“, „Доживотна робија“, „Умри без стрес“ и други книги.

Според нејзиниот издавач „Лагуна“, објавила петнаесет книги, преведувани на англиски, француски, италијански, полски, руски, унгарски, словенечки и македонски. Претстави според нејзините дела се играле од Риека и Белград до Лондон, Варшава, Будимпешта и Санта Моника.

Но бројот на книги никогаш не беше најинтересното нешто кај Ведрана.

Интересно беше што ја читаш и во истата минута сакаш да се смееш, да ја затвориш книгата, да ја пцуеш и пак да продолжиш да читаш.

Не беше писателка што сака читателот да се чувствува удобно.

Напротив.

Како да ја интересираше токму местото каде што почнува непријатноста.

Ги отвораше темите што другите ги шепотеа

Насилство во бракот.

Мајчинство.

Секс.

Стареење.

Национализам.

Црква.

Политика.

Мажи.

Жени.

Лицемерство.

Пари.

Смрт.

Кај неа немаше свети крави.

И затоа понекогаш претера.

Понекогаш беше неправедна.

Понекогаш намерно сурова.

Понекогаш реченицата ја фрлаше како камен, па кој ќе биде погоден, нека биде.

Не треба по смртта од авторите да правиме светци.

Рудан сигурно не би го сакала тоа.

Беше контроверзна и уживаше во тоа. Имаше ставови за кои добиваше аплауз и ставови поради кои ја напаѓаа од сите страни. Леви, десни, националисти, либерали, феминисти, антифеминисти, верници и атеисти, во некој момент речиси секој можеше да најде причина да и се налути.

Но тоа беше и нејзината вредност.

Не пишуваше за да добие одобрување.

Пишуваше затоа што не знаеше поинаку.

Во едно од последните големи телевизиски интервјуа, веќе тешко болна, тоа го кажа наједноставно:

„Кога пишувам, јас сум жива.“

Можеби тоа е реченицата што најдобро ја објаснува.

А потоа дојде ракот

На 6 мај 2024 година сама им соопшти на читателите дека има рак.

И дури и тогаш успеа да го направи тоа без лажна храброст и без оној јазик за „битки“, „воини“ и „победи“ што толку често го користиме кога не знаеме што да кажеме на болен човек.

Нејзиниот рак беше редок карцином на жолчните канали. Беше оперирана, но подоцна се појавија метастази.

А тогаш се случи нешто необично.

Жената која цел живот пишуваше за туѓото лицемерство, почна да пишува за сопственото исчезнување.

Без шминка.

Без херојство.

Без молење за сожалување.

Нејзиниот блог доби наслов „Девојка во прегратка на метастазите“.

Пишуваше за болничките кревети, за стравот, за немоќта, за сопругот што ја носи, за децата што и помагаат, за тоа колку е тешко да станеш од кревет, да измиеш заби или едноставно да стигнеш до град.

Во декември минатата година напиша текст „За умирањето“.

Првата реченица беше типично нејзина:

„Умирањето е досадно за попиздит.“

Само Ведрана можеше така.

Од смртта да ја извади нејзината возвишеност и да ја остави гола, како досадна, долга, физички тешка работа што човек едноставно мора да ја заврши.

Болеста ја направи понежна, но не ја замолкна

Во последните месеци нејзините текстови почнаа да звучат поинаку.

Не помеко во политичка смисла.

Таму и понатаму удираше.

Но меѓу пцовките се појавуваа мали, речиси незабележливи нешта.

Одење на фризер.

Рака на сопругот.

Децата.

Чоколадо.

Поздрав од непозната продавачка.

Можноста повторно да слуша добро.

Неколку чекори без туѓа помош.

Во јуни пишуваше дека животот понекогаш може да се собере во дванаесет квадратни метри и сепак во него да остане некое зрно среќа.

Таа промена беше можеби најубавиот последен пресврт во нејзиното пишување.

Жената која со години тврдеше дека целиот свет е преполн со идиоти, пред крајот сè почесто забележуваше добри луѓе.

Особено медицинските сестри.

Нејзиниот последен објавен текст на блогот, на 26 јули, беше посветен токму на нив.

Не на себе.

На медицинските сестри на онкологија кои работат во жештина, под притисок и со болни луѓе, а сепак се смеат и велат дека на пациентите им е потешко.

И тука некаде зад сета бучава се гледа вистинската Ведрана.

Не само жената што пцуеше.

Туку жената што гледаше.

Перо што никогаш не сакаше да биде декоративно

Рудан еднаш рече дека интернетот како да бил измислен за неа.

Ќе и текнела идеја, ќе седнела пред компјутер, ќе напишела неколку стотини зборови, а момент подоцна некој во Австралија веќе ја читал.

За неа тоа била „најчиста среќа“.

Тоа беше нејзиниот природен простор.

Не книжевниот салон.

Не академската трибина.

Екранот.

Колумната.

Блогот.

Реченицата што ќе ти излезе на телефонот додека пиеш кафе и ќе ти го расипе денот или ќе те натера гласно да се смееш.

Имаше повеќе од 300.000 следбеници, а нејзината страница била посетена десетици милиони пати.

Тоа не се случува затоа што сите се согласуваат со тебе.

Тоа се случува кога имаш глас.

А Ведрана Рудан имаше глас што не можеше да се помеша со ничиј друг.

И сега навистина нема сигнал

По нејзината смрт ќе останат книгите.

Ќе останат претставите.

Ќе останат стотици колумни.

Ќе останат реченици поради кои некои ќе се смеат и дваесет години од денес, а други и понатаму ќе се нервираат.

Но ќе недостига нешто друго.

Чувството дека некаде во Риека седи една жена пред тастатурата, гледа нешто што сите други го премолчуваат и веќе ги мести прстите за да го напише она што пристојниот свет не сака да го слушне.

Не беше секогаш во право.

Но беше своја.

Не беше секогаш нежна.

Но пред крајот ни покажа колку нежност имало зад сета таа грубост.

Не беше жена која сакала сите да ја сакаат.

Повеќе ја интересирало да може да се погледне себеси и да знае дека не премолчела.

И затоа насловот за „кучката“ не е навреда.

За неа тоа беше речиси комплимент.

Во свет во кој жената често ја наградуваат кога е тивка, Ведрана Рудан одбра да биде бучна.

Во свет во кој писателите понекогаш внимателно го мерат секој збор за да не изгубат публика, таа како да пишуваше токму за да види кој ќе остане.

И останаа многумина.

До последната колумна.