Што ако Косово не избере претседател до 4 октомври?

На 4 октомври истекува шестмесечниот период во кој, според Уставот, вршителот на должноста претседател на Косово може да ја извршува таа функција.

Албуљена Хаџиу, како претседател на десеттото свикување на Собранието на Косово, почна да ги извршува должностите претседател на 4 април, кога заврши петгодишниот мандат на Вјоса Османи на чело на државата.

Бидејќи парламентарните партии не успеаја да постигнат консензус за следниот претседател на Косово, земјата отиде на вонредни парламентарни избори.

Собранието што произлезе од изборите на 7 јуни не е конституирано, и покрај фактот дека уставниот рок за такво нешто е поминат, додека се чини дека политичките субјекти се уште се далеку од договор за претседателот.

Што ако новиот шеф на државата на Косово не биде избран до 4 октомври? Кој би управувал со Косово по тој датум?

Толкувањата се разликуваат, а оваа ситуација не е предвидена со највисокиот правен акт во Косово, анализира Радио Слободна Европа/Радио Либерти.

Експертите за политички настани и право во Косово сметаат дека не постои уставна основа вршителот на должноста претседател да продолжи да ја извршува таа функција по истекот на шестмесечниот период.

Сепак, Движењето Самоопределување – партијата што победи на последните избори – проценува дека новиот претседател на Собранието би можел да ја извршува таа функција, до изборот на нов претседател.

Еуген Цаколи (Цаколи), истражувач во Демократскиот институт на Косово (КДИ), за Радио Слободна Европа вели дека шестмесечниот период за должностите на претседателот е апсолутен рок и како таков не може да се повтори во ниту еден сценарио.

Неизборот на нов претседател до 4 октомври, според Цаколи, претставува најопасниот уставен сценарио со кој би можело да се соочи Косово.

„Во таква ситуација, земјата би влегла во уставна територија која, освен што е сериозна и опасна, би морала безусловно да има поднесок пред Уставниот суд“, вели тој.

Мелос Колши, правен истражувач во Косовскиот институт за правда (IKD), за Радио Слободна Европа изјави дека по 4 октомври, секое продолжување на должностите на претседателот би било без уставна основа и сериозно би го нарушило уставниот поредок.

Тој верува дека отсуството на претседател со уставен мандат не е формално прашање, нагласувајќи ја улогата што претседателот ја игра во функционирањето и формирањето на институциите, во претставувањето на земјата, во безбедноста и одбраната, како и во другите процедури што Уставот ги резервира за шефот на државата.

„Отсуството на лице кое има уставна основа за вршење на овие овластувања би ја довело земјата до нова институционална и уставна криза, за која Уставот не нуди јасен механизам за решавање“, вели тој.

Самоопределување е за нов вршител на должноста претседател

Ситуацијата се гледа различно во Движењето Самоопределување.

Пратеникот на Самоопределување Аднан Рустеми (Рустеми) вели дека позицијата на вршител на должноста претседател зависи од позицијата на претседателот на Собранието.

Според неговите зборови, по изборот, новиот претседател на Собранието почнува да ги извршува должностите на претседател до изборот на новиот претседател. Периодот од шест месеци, утврден со Уставот, почнува да тече од самиот почеток со изборот на новиот претседател на Собранието, вели тој.

„Во духот и содржината, но и во функцијата на Уставот е да се гарантира институционален континуитет. Земјата никогаш, од која било причина, не може да остане без претседател или вршител на должноста претседател. Не може да има институционален вакуум под никакви околности“, изјави Рустеми за РСЕ/РЛ.

Цаколи вели дека толкувањето дека шестмесечниот мандат автоматски се обновува со изборот на нов претседател на Собранието не стои во уставна смисла.

Тој проценува дека тоа би било опасно, бидејќи важноста на претседателските избори би се релативизирала.

„Доколку можевме да го избираме претседателот на Собранието секогаш кога ќе истече шестмесечниот мандат, ќе имавме само вршител на должноста претседател континуирано, што како такво не е ниту идејата ниту целта зошто постојат предметните уставни одредби“, вели Цаколи.

Според Колши, уставните рокови не можат да се третираат како ориентациски рокови, додека Собранието не може да го нормализира донесувањето одлуки надвор од нив.

„Ако сè уште постои ситуација каде што истекува шестмесечниот мандат, а новиот претседател не е избран, тогаш имаме сериозна неизвесност“, вели тој.

Во потрага по договор за претседателот, Движењето Самоопределување не го предложи својот кандидат за нов претседател на Собранието, оставајќи го во исчекување конституирањето на 11-тото свикување на законодавниот дом, што би го отворило и патот за формирање нова влада.

Евентуалното отсуство на избраниот претседател по 4 октомври, според Цаколи, би ги оневозможило многу од процедурите што мора да следат.

Освен фактот дека земјата нема да има врховен командант на армијата и тело што ги балансира властите, Цаколи вели дека „нема да имаме ниту пример за назначување нов мандат за позицијата премиер, а уште помалку за преземање дејствија поврзани со, да речеме, прашањето за распишување можни избори и така натаму“.

Во меѓувреме, дебатата го покрена и прашањето за рокот од 60 дена за избор на претседател, кој започнува дури откако ќе се конституира Собранието.

Пратеникот на Демократскиот сојуз на Косово, Авдулах Хоти (Авдулах), им изјави на новинарите дека во тој период партиите мора да „најдат кандидат кој е прифатлив за сите партии“.

Цаколи вели дека неконституирањето на Собранието во рокот создало двоен проблем со уставните рокови: „Колку повеќе се одложува уставот, толку повеќе овој (60-дневен) рок се поместува надвор од 4 октомври, кога завршува шестмесечниот мандат на вршителот на должноста претседател“.

Според него, одложувањето го скратува времето што му е на располагање на Собранието да го реши прашањето за претседателот пред истекот на шестмесечниот период во кој наместо избраниот претседател има вршител на должноста претседател.

„Доколку претседателот не се избере и се исцрпи 60-дневниот период, се создава уште посериозен проблем во однос на остварувањето на надлежноста за евентуално закажување избори, ако во меѓувреме истече и уставниот мандатен период за вршителот на должноста претседател“, вели Цаколи.

„Тоа е ризик создаден од одложувањето. Имаме два уставни рока кои повеќе не течат паралелно и, во сценарио на неуспех на претседателските избори, тие можат да ја доведат земјата во ситуација за која Уставот не нуди решение“, предупредува тој.

Дотогаш, Колши вели дека „максималниот шестмесечен мандат за извршување на должноста претседател е посебен мандат и не е поврзан со 60-дневниот мандат за избор на претседател“.

„Затоа, евентуалниот почеток на 60-дневниот мандат не го продолжува ниту го суспендира шестмесечниот мандат на вршителот на должноста претседател“, нагласува тој.

Какво би било решението?

Според Демократскиот институт на Косово и Косовскиот институт за правда, решението за целата оваа ситуација е прашањето да се упати на Уставниот суд.

Цаколи вели дека најмалку десет членови на Собранието на Косово, по истекот на 4 октомври, треба да побараат од Уставниот суд, прво, да утврди привремена мерка и, второ, да утврди кои се правните последици од неуспехот на Собранието да избере претседател пред крајот на шестмесечниот мандат.

„После тоа, останува Судот да утврди, или врз основа на подготвителните документи на Уставот, или врз основа на мислењата што може да ги добие од други земји, што ќе се случи потоа: дали претседателот на Собранието продолжува или постои некоја друга инстанца што ќе ја преземе таа позиција“, вели тој.

Утврдувањето на уставните последици и начинот на кој институциите функционираат во таква ситуација, според Колши, исто така треба да биде клучно прашање што би го дефинирал Уставниот суд.

„Затоа, треба да се бара решение, пред сè, во рамките на постојните уставни рокови, преку избор на нов претседател. Дозволувањето овие рокови да истечат без избор на претседател би го довело Косово до непредвидена уставна територија, каде што продолжувањето на функцијата над шестмесечниот рок не може да се оправда без јасна уставна основа“, вели тој.

Според Рустеми од Самоопределување, решението е избор на нов претседател, за што, како што вели, мора да има дијалог и политички договор.

Во врска со мандатот на вршителот на должноста претседател и процедурите што треба да се следат во случај на неуспех во изборот на нов претседател до 4 октомври, Радио Слободна Европа постави и прашање до Канцеларијата на претседателот, но не доби одговор до објавувањето на овој текст.

Според Уставот на Косово, претседателот го избира Собранието со тајно гласање.

Изборот се спроведува со двотретинско мнозинство гласови од сите членови на Собранието, односно со 80 гласови од 120 членови на Собранието на Косово.

Процесот на избор на претседател може да се организира во максимум три круга гласање. Ако дури и во третиот круг – кога се потребни 61 глас од најмалку 80 членови на Собранието присутни во салата – ниту еден од кандидатите не ги добие потребните гласови, Собранието се распушта и се распишуваат нови избори, кои мора да се одржат во рок од 45 дена.