Skip to content
Европа се загрева двапати побрзо од глобалниот просек, а топлотните бранови веќе не се само климатска непријатност. Тие носат повеќе здравствени интервенции, притисок врз болниците, намалена продуктивност и дополнителни трошоци за домаќинствата.
Македонија летово повторно живее со температури поради кои граѓаните го менуваат секојдневниот ритам. Работата на отворено се поместува, климатизерите работат со часови, потрошувачката на електрична енергија расте, а за дел од населението високите температури не се само непријатност, туку здравствен ризик.
Но, едно прашање останува во сенка на дневните температурни прогнози:
Колку всушност нè чини жештината?
Одговорот не се гледа само на сметката за струја.
Европа веќе ја плаќа сметката
Според Светската здравствена организација (WHO/Europe), европскиот регион е најбрзо загреваниот регион во светот, со раст на температурите околу двапати побрз од глобалниот просек. Во последните 20 години смртноста поврзана со топлината во регионот е зголемена за 30 отсто.
WHO во јуни предупреди дека во само четири години топлината однела повеќе од 200.000 животи во ЕУ и придружните земји, при што организацијата нагласува дека најголем дел од овие смртни случаи можеле да бидат спречени со навремени мерки.
А цената не се мери само со изгубени животи.
Кога температурите нагло растат, расте и притисокот врз здравствениот систем. WHO предупредува дека топлотните бранови можат да доведат до зголемен број приеми во здравствените установи и да го нарушат нормалното функционирање на здравствените и социјалните служби.
Тоа значи повеќе работа за итната медицинска помош, повеќе пациенти со влошени хронични состојби и поголем притисок врз болниците токму во период кога и медицинскиот персонал работи во екстремни услови.
И не мора да имате 40 степени за да почувствувате последици
Институтот за јавно здравје во Македонија предупредува дека кога температурата на воздухот се приближува или ја надминува нормалната температура на човечкото тело, способноста на организмот да се разладува се намалува.
При висока влажност ризикот дополнително расте, бидејќи потта потешко испарува и организмот потешко ја регулира телесната температура.
Последиците можат да почнат со навидум „обични“ симптоми – слабост, жед, главоболка, вртоглавица, мачнина, прекумерно потење и грчеви – но во потешки случаи може да дојде до топлотен удар.
ИЈЗ затоа советува граѓаните да избегнуваат директна изложеност на сонце и активности на отворено во најтоплиот дел од денот, да внесуваат доволно течности и да обрнат особено внимание на ранливите категории.
Кој ја плаќа највисоката цена?
Жештината не ги погодува сите еднакво.
WHO меѓу најризичните групи ги издвојува постарите лица, бебињата и малите деца, бремените жени, лицата со хронични заболувања, луѓето со ограничена подвижност, работниците на отворено, спортистите и лицата кои физички се напрегаат на високи температури.
ИЈЗ неодамна посебно предупреди дека лицата над 65 години се почувствителни на високите температури, меѓу другото затоа што со возраста организмот потешко се приспособува на топлината, а дел од терапиите може дополнително да влијаат врз реакцијата на организмот.
Но постои уште една категорија која често се заборава: работниците.
Градежници, земјоделци, комунални работници, полицајци, доставувачи, продавачи на отворено – сите оние чија работа не дозволува да поминат шест часа во климатизирана просторија.
За нив екстремната топлина не е само здравствен ризик. Таа е и ризик за продуктивноста и приходот.
Жештината влегува и во домашниот буџет
Тука доаѓа вториот дел од приказната. Кога температурата расте, расте и потребата од ладење.
Климатизерите работат подолго, вентилаторите се вклучуваат со часови, а домаќинствата се обидуваат да создадат услови во кои може нормално да се спие и работи.
Тоа е директен трошок.
Но постои и индиректниот.
Ако работникот поради жештината не може да работи со ист интензитет, ако земјоделецот мора да го помести работното време, ако градежните работи се прекинат во најтоплите часови или ако некој мора да отсуствува од работа поради здравствени проблеми, топлината станува економски фактор.
WHO токму затоа ја опишува екстремната топлина како закана која не го погодува само здравјето, туку и инфраструктурата, работните места, училиштата и основните услуги.
Најскапиот дел од жештината можеби не се гледа веднаш
Проблемот со топлотните бранови е што дел од нивната цена не се појавува веднаш во статистиките.
Сметката за електрична енергија стигнува подоцна.
Последиците од влошена хронична болест можат да траат со недели или месеци.
Загубените работни часови не се гледаат како посебна ставка на националната сметка.
А притисокот врз болниците се гледа само кога системот веќе е под оптоварување.
Токму затоа WHO годинава повторно инсистира државите да имаат Heat–Health Action Plans, односно системски планови што ги поврзуваат здравството, метеоролошките служби, локалната власт, социјалната заштита и службите за итни случаи.
Македонија веќе има план – прашањето е колку добро функционира
Македонија има Акциски план за превенција на здравствените последици од топлотните бранови 2025–2030, на кој се повикува и Институтот за јавно здравје.
Тоа отвора едно многу поконкретно македонско прашање:
Колку од мерките се активираат навреме и колку од нив се навистина ефикасни на терен?
Дали граѓаните навреме добиваат предупредување?
Дали работодавачите го приспособуваат работното време?
Дали училиштата и градинките имаат услови за екстремни температури?
Дали домовите на најсиромашните граѓани можат да се разладуваат?
Дали здравствениот систем има план за очекуван зголемен број пациенти?
И дали градовите прават нешто повеќе од објавување препораки?
Зашто сенката, дрвјата, зелените површини и достапната вода исто така се дел од здравствената политика.
Не е проблемот само во тоа што летото е жешко
Летото секогаш било жешко.
Но денешното прашање е дали системите во кои живееме се дизајнирани за температурите што доаѓаат.
WHO предупредува дека трите најтопли години во европскиот регион се случиле по 2020 година, а екстремната топлина станува сè почест, подолготраен и поинтензивен ризик.
Затоа жештината повеќе не може да се третира само како временска прогноза.
Таа е здравствен проблем.
Таа е социјален проблем.
Таа е енергетски проблем.
И сè повеќе е економски проблем.
Жешки лета ќе има со години наред.
Прашањето е колку ќе нè чини секое следно лето – и дали ќе чекаме сметката да стигне, или ќе инвестираме во превенција пред да стане повисока.
