Skip to content
Денес во Македонија првпат во училишните клупи седнуваат 14.952 првачиња. Пред десет години биле повеќе од 23.000. Зад оваа разлика не стои само статистика – туку идната големина на работната сила, пензискиот систем, здравството, училиштата и целата економија. Прашањето веќе не е дали Македонија има демографски проблем, туку дали државата има план за Македонија во која ќе живеат овие деца.
Првиот училиштен ден секогаш е слика на иднината. Илјадници родители ги испратија децата на училиште со желба еден ден тие да имаат добро образование, работа и подобар живот.
Но годинава фотографијата има и друга страна.
Во учебната 2026/2027 година, според податоците што досега пристигнале во Министерството за образование и наука, во прво одделение се запишани 14.952 деца. Тоа е околу 3.000 помалку од лани, а за десет години падот е речиси 10.000 првачиња. Во 2016/2017 година имало повеќе од 23.000 првоодделенци.
Последицата веќе не е апстрактна.
Во новата учебна година 26 подрачни училишта привремено се затвораат затоа што немаат запишани ученици, а вкупно 148 училишни објекти во земјата се празни, главно во руралните средини. Истовремено, бројот на паралелките се намалува, а државата ја оптимизира училишната мрежа.
Тоа е демографијата кога ќе ја видите во секојдневниот живот: не како процент во статистичка табела, туку како празна училница.
Демографската дупка веќе е создадена
Во 2025 година Македонија имала 15.850 живородени деца, наспроти 20.287 починати лица. Само по природен пат, без да се пресмета миграцијата, земјата изгубила 4.437 жители.
Ова е суштината на проблемот.
Кога една генерација има помалку деца од претходната, ефектот не се гледа само една година. Се пренесува низ целиот систем.
Помалку деца денес значи помалку ученици утре.
Помалку ученици значи помалку млади луѓе за десет или дваесет години.
Помалку млади значи помалку работници.
А помалку работници значи помалку луѓе кои ќе плаќаат придонеси и даноци за пензискиот и здравствениот систем.
Во исто време, бројот на старите ќе расте.
Тоа е демографската спирала од која не се излегува со една субвенција, една кампања или една изборна програма.
Државниот завод за статистика уште одамна предупреди дека, според проекциите до 2070 година, Македонија може да изгуби околу 35 отсто од населението – од околу 1,8 милиони на приближно 1,2 милиони жители.
Тоа не е прогноза за една влада. Тоа е предупредување за неколку генерации.
Најголемиот проблем не е само нискиот наталитет
Во јавноста демографијата често се сведува на едно прашање: „Како да имаме повеќе деца?“
Но тоа е премногу тесно поставено.
Проблемот има најмалку три страни: малку раѓања, стареење на населението и иселување на младите и работоспособните.
Светска банка веќе ја опишува Македонија како земја со население што старее и се намалува, со стапка на фертилитет од околу 1,5 и дијаспора од над половина милион граѓани. Воедно, намалувањето на работната сила е поврзано и со стареењето и со емиграцијата.
И тука се појавува најопасниот дел од приказната.
Младите што заминуваат не се само денешни жители помалку.
Тие се и потенцијални родители помалку.
Значи, иселувањето не ја намалува само сегашната работна сила. Тоа го намалува и идниот број на родени деца.
Демографијата така почнува да се храни сама со себе.
Што ќе се случи со денешните првачиња?
Замислете го денешниот првачeн клас повторно во 2075 година.
Тогаш овие деца ќе имаат околу 55 години.
Некои ќе бидат во последните години од работниот век. Некои ќе се грижат за своите родители. Други можеби ќе живеат и работат во странство.
Но едно е сигурно: бројот на луѓе на нивна возраст ќе биде многу помал отколку денес.
А генерацијата што ќе треба да ги замени на работните места ќе биде уште помала.
Тоа значи дека демографската политика не е само политика за семејството.
Таа е економска политика.
Таа е образовна политика.
Таа е политика за домување.
Таа е политика за здравството, пензиите, пазарот на трудот и регионалниот развој.
И, конечно, таа е политика за тоа дали млад човек ќе има причина да остане во Македонија.
Дали државата може да го запре трендот?
Не постои магично решение. И тоа треба отворено да се каже.
И најбогатите европски држави се соочуваат со пад на наталитетот. Во земјите на ОЕЦД просечната стапка на фертилитет паднала од 3,3 деца по жена во 1960 година на околу 1,5 во 2022 година. Нивото од околу 2,1 се смета за приближно потребно за долгорочно одржување на населението без нето миграција.
Но разликата е во тоа што некои држави со години се обидуваат да ги намалат причините поради кои луѓето ги одложуваат или се откажуваат од родителството.
Францускиот модел, на пример, комбинира детски додатоци, услуги за згрижување деца и мерки за полесно усогласување на работата и семејството.
Унгарија избра многу посилен пристап со финансиски и даночни поттикнувања. Но искуството е поучно: ОЕЦД оценува дека таквата политика сама по себе не дала доволно силен и траен ефект врз фертилитетот и дека поголем фокус треба да има врз усогласувањето на работата и семејниот живот.
И нордиските земји покажуваат уште една важна работа: ни најразвиените системи не можат да гарантираат дека наталитетот засекогаш ќе остане висок.
Значи, целта не треба да биде државата да им кажува на граѓаните колку деца треба да имаат.
Целта треба да биде оние кои сакаат деца да немаат чувство дека заради станот, несигурната работа, трошоците за градинка, кариерата или недостатокот на поддршка мораат да го одложат родителството.
Македонија нема луксуз да чека уште една деценија
Демографските политики имаат една незгодна карактеристика: резултатите не доаѓаат во еден мандат.
Ако денес се зголеми бројот на новороденчињата, тие деца на пазарот на трудот ќе влезат дури по две децении.
Затоа демографската политика не смее да биде четиригодишна.
Потребен е план од најмалку 20 години, со јасни цели и мерливи показатели.
Колку деца се раѓаат?
Колку млади остануваат?
Колку се враќаат од странство?
Колку семејства добиваат пристапно домување?
Колку места има во градинките?
Колку трае родителското отсуство?
Колку жени можат да останат на пазарот на трудот без да мораат да избираат меѓу кариера и семејство?
Колку општини успеваат да ги задржат младите?
И најважно: дали по пет, десет и дваесет години трендот навистина се менува?
Без такви индикатори, „демографска политика“ лесно може да стане само уште една политичка парола.
А што ако не направиме ништо?
Најлошото сценарио не е Македонија да исчезне.
Тоа е Македонија постепено да стане земја со сè помалку млади, сè повеќе стари, сè помалку ученици и сè поголема потреба од работници од странство.
Училиштата ќе се затвораат во местата каде што нема деца.
Домовите ќе остануваат празни во селата и малите градови.
Работодавците ќе бараат работници.
Пензискиот систем ќе има сè поголем товар.
Здравството ќе мора да се приспособува на старо население.
А државата ќе се соочува со парадокс: ќе има инфраструктура изградена за милиони луѓе, но сè помалку луѓе што ќе живеат и работат во неа.
Светска банка веќе предупредува дека Македонија се соочува со демографско стареење и намалување на работната сила.
Затоа најважната демографска политика можеби не е онаа што ќе натера некого да има трето дете.
Туку онаа што ќе направи еден млад човек да каже: „Ќе останам овде. Овде можам да работам, да живеам и да го воспитувам моето дете.“
Прашањето за 2075 година се поставува денес
Денес во Македонија има околу 238.000 ученици. Меѓу нив се и 14.952 првачиња, чиј конечен број допрва треба да биде утврден. Во исто време, државата затвора 26 подрачни училишта затоа што нема доволно деца.
Тоа е можеби најдобрата метафора за демографската иднина на земјата.
Од една страна – државата се радува на секое прваче.
Од друга – статистиката покажува дека секоја нова генерација е помала.
Затоа најголемата грешка би била денешните 14.952 првачиња да ги гледаме само како ученици.
Тие се идните работници.
Идните родители.
Идните даночни обврзници.
Идните лекари, наставници, инженери, земјоделци, програмери, претприемачи.
И еден ден – идните пензионери.
Не е најголемото прашање колку Македонци ќе има во 2075 година.
Најголемото прашање е: каква Македонија ќе оставиме на денешните првачиња?
Бидејќи демографската иднина на земјата не започнува во 2075 година.
Таа почнува денес, на првиот училиштен ден.
