Кој ја води државата: науката или црквата?

Ако државата почне да ги повлекува образовните содржини секогаш кога некој религиозен авторитет ќе се побуни, тогаш проблемот веќе не е во еден изборен предмет или содржина. Проблемот е во тоа што државата заборава дека е држава.

Зоран БОЈАРОВСКИ

Има нешто длабоко вознемирувачко во начинот на кој Министерството за образование и наука ја објаснува одлуката да го повлече изборниот предмет „Сеопфатно сексуално образование“.

Не затоа што една образовна програма не смее да се преиспитува. Напротив. Секоја програма, особено онаа што се однесува на деца и млади, треба постојано да се проверува, унапредува и приспособува.

Вознемирува нешто друго.

Образложението дека програмата се повлекува „по барање на јавноста“ отвора едно многу едноставно прашање: која јавност?

Ако под „јавност“ се подразбираат неколку родители, еден поп и поранешен образовен инспектор, тогаш веќе не зборуваме за јавна расправа. Зборуваме за притисок.

И тука започнува вистинскиот проблем.

Верувањето е приватно право. Образовната политика е јавна одговорност.

Свештеникот има право да не се согласува со сексуалното образование. Има право јавно да го каже тоа. Има право да ги повика верниците да не го поддржат. Има право да организира трибина, да пишува, да протестира, да убедува.

Тоа е слобода на говор и слобода на вероисповед.

Но има една линија што секуларната држава не смее да ја премине: религиозното убедување не може да стане критериум според кој државата одлучува што ќе учат децата во јавното образование.

Уставот е прилично јасен. Македонската православна црква и другите верски заедници се одвоени од државата и се еднакви пред законите.

Тоа не значи дека црквата треба да молчи.

Значи дека државата треба да знае кога да слуша, а кога да одлучува.

А за тоа што ќе се учи во јавните училишта, последниот збор треба да го имаат науката, педагогијата, медицината, психологијата, стручните институции и доказите.

Не црквата.

Децата не живеат во светот од кој возрасните сакаат да ги заштитат

Најголемата иронија во целата оваа приказна е што одлуката за повлекување на ССО доаѓа во момент кога реалноста покажува дека на младите им треба повеќе знаење, а не помалку.

На 26 август UNICEF објави дека околу 12.000 интернет-корисници на возраст од 12 до 17 години во Северна Македонија биле изложени на сексуална експлоатација и злоупотреба олеснета преку технологија во период од само една година.

Тоа не се апстрактни бројки. Тоа се деца. Деца со телефони.

Деца на Instagram, Snapchat, TikTok, WhatsApp и други платформи. Деца кои комуницираат со врсници, но и со возрасни. Деца кои можат да бидат уценувани со интимни фотографии.

Деца на кои може да им биде испратена сексуална содржина. Деца чии фотографии може да бидат споделени без нивна согласност.

И, што е особено важно, истражувањето покажува дека во 78 отсто од случаите злоупотребата вклучувала некого кого детето веќе го познавало. Повеќе од половина од регистрираните инциденти се случиле преку социјалните мрежи, а помалку од еден отсто од искуствата биле пријавени преку формални механизми.

Во таков свет, да му кажете на детето „не зборувај за ова“ не е заштита. Да му кажете „тоа не постои“ не е заштита. Да го оставите интернетот да биде неговиот единствен учител не е заштита.

Знаењето е заштита.

Што точно го плаши противникот на ССО?

Ова е прашањето што ретко го поставуваме.

Од што точно треба да се плаши едно дете ако во училиште научи што е согласност?

Од што треба да се плаши ако научи дека никој нема право да го допира без негова согласност?

Од што треба да се плаши ако научи како да препознае злоупотреба?

Од што треба да се плаши ако научи дека уцената со интимна фотографија е злоупотреба, а не „срам“ што треба да го крие?

Од што треба да се плаши ако научи каде да побара помош?

Од што треба да се плаши ако научи дека здравата врска не се гради со контрола, закани и насилство?

Ова се прашања на безбедноста на децата, а не на идеолошката припадност на возрасните.

И токму затоа е проблем кога образовната политика се претвора во арена во која возрасните ги брани своите стравови, а децата остануваат без знаењето што може да ги заштити.

Државата не смее да ја замени науката со „реакција на јавноста“

Министерството може да каже дека програмата ќе биде ревидирана.

Одлично. Нека биде ревидирана.

Нека седнат на маса педијатри, психолози, педагози, социолози, наставници, експерти за детска заштита, родители и, зошто да не, самите млади.

Нека се анализира секоја лекција.

Нека се провери возраста за која е наменета.

Нека се разговара за јазикот, методологијата и содржината.

Но критериумот мора да биде јасен: Дали ова им помага на децата да бидат побезбедни, поздрави и поспособни да препознаат злоупотреба?

А не: Дали ова му се допаѓа на попот?

Зашто ако второто стане критериум, тогаш утре истиот принцип може да биде употребен за која било друга тема.

За биологија. За еволуција. За репродуктивното здравје. За менталното здравје. За семејното насилство. За превенцијата од ХИВ.

За било која тема на која одредена религиозна заедница има свое учење.

И тогаш веќе не зборуваме за слободата на вероисповед.

Зборуваме за религиозно условување на јавната политика.

Црквата може да воспитува верници. Државата мора да образува граѓани.

Ова не е напад врз црквата.

Напротив, тоа е повик секој да ја почитува сопствената улога.

Црквата има право да им проповеда на своите верници во согласност со своето учење.

Родителите имаат право своите деца да ги воспитуваат според своите вредности.

Но јавниот образовен систем има друга задача.

Тој мора да им обезбеди на сите деца, без оглед дали се православни, муслимани, католици, атеисти или припадници на која било друга вера или уверување, минимум знаења што се потребни за безбедно и достоинствено живеење во општеството.

Токму затоа Уставниот суд уште во 2009 година, разгледувајќи го прашањето на верското образование во јавните училишта, нагласи дека јавната државна настава треба да има академски и неутрален карактер и оцени дека конкретното законско решение за религиозна настава ја нарушува одвоеноста на државата и црквата.

Тоа е важен принцип и денес.

Можеби особено денес.

На децата им треба знаење, не цензура

Најлесно е на детето да му кажеме дека нешто не постои. Најлесно е да го тргнеме предметот и да прогласиме дека проблемот е решен.

Но интернетот нема да исчезне.

Сексуалното насилство нема да исчезне.

Уцените нема да исчезнат.

Порнографската содржина до која децата можат да стигнат нема да исчезне.

Дезинформациите нема да исчезнат.

Насилните врски нема да исчезнат.

А злоупотребувачите сигурно нема да престанат да постојат затоа што Министерството повлекло еден изборен предмет.

Напротив.

Ако системот не им даде знаење на децата, тогаш тоа знаење ќе го добијат од интернет, од врсниците, од инфлуенсерите и, можеби најопасно од сè, од оние што имаат интерес да ги манипулираат.

Токму затоа најновите наоди на UNICEF, ECPAT и INTERPOL повикуваат на посилна превенција, подобри системи за заштита и поддршка, побезбедни дигитални платформи и отворени разговори што ќе ги оспособат децата да се заштитат.

Тоа е сосема спротивно од логиката: „Не зборувајте за проблемот и проблемот ќе исчезне“.

Кога станува збор за безбедноста и здравјето на децата, што е поважно – науката или стравот?

Зашто ако државата почне да ги повлекува образовните содржини секогаш кога некој религиозен авторитет ќе се побуни, тогаш проблемот одамна не е во еден изборен предмет.

Проблемот е во тоа што државата заборава дека е држава.

Црквата не треба да биде замолчена.

Но не треба ни да биде министерство.

Во секуларно општество попот може да го брани својот став. Министерот, пак, мора да ја брани јавната политика со докази. А кога тие две улоги ќе се заменат, губат најмалку виновните во целата приказна – децата.