Skip to content
На 10 август 2026 година, Врховниот суд на Руската Федерација, по тужба на партијата „Родина“, ја поништи нејзината регистрација. „Јаблоко“ беше единствената регистрирана партија со отворено антивоена позиција.
Олександар ЛЕВЧЕНКО*
Парламентарните избори во Русија во 2026 година се одржуваат во услови на системски ограничена политичка конкуренција. Во текот на годините на владеење на Владимир Путин, значителен дел од не системската опозиција беше забранет, потиснат од земјата или лишен од можноста да учествува на избори. Политичарите кои отворено се спротивставуваат на војната се соочуваат со административен и кривичен притисок.
По исклучувањето на партиската листа на „Јаблоко“, во федералното изборно ливче останаа 10 партии. Истовремено, главните параметри на идниот изборен резултат во голема мера се определуваат уште пред почетокот на гласањето. Раководството на „Единствена Русија“ и претседателската администрација однапред им ги доставуваат на регионалните власти насоките според кои треба да постапуваат. Според податоците објавени во пресрет на изборите за Државната дума, за регионите се утврдени ориентирани показатели од околу 50% излезност и 55% гласови за „Единствена Русија“, при што за одделни субјекти на Руската Федерација се определуваат и сопствени целни параметри, земајќи ја предвид локалната ситуација.
На тој начин, гувернерите уште пред отворањето на избирачките места знаат каков резултат очекува федералниот центар. За негово обезбедување, регионалните и општинските власти можат да го користат административниот ресурс, вклучително и влијание врз училиштата, болниците, социјалните установи и работодавачите зависни од регионалните буџети. Тоа создава механизам на централизирано поттикнување на излезноста и политичката поддршка на ниво на одделни територии и организации.
Отстранување на политичката конкуренција
Притисокот врз руската опозиција покажува дека дури и ограничена конкуренција се дозволува само додека не создава ризик од мобилизација на протестното или антивоеното гласачко тело. Според Russian Election Monitor, до летото 2026 година, на различни начини од учество на изборите биле отстранети 32 претставници на политички партии; 58 политичари добиле парични казни, 13 станале предмет на кривични постапки, а 10 биле прогласени за „странски агенти“.
Особено показателно беше поништувањето на регистрацијата на федералната листа на „Јаблоко“. На 10 август 2026 година, Врховниот суд на Руската Федерација, по тужба на партијата „Родина“, ја поништи нејзината регистрација. „Јаблоко“ остануваше единствената регистрирана партија со отворено антивоена позиција. Овој случај покажува дека судските и изборните процедури можат да се користат за отстранување од федералната кампања дури и на партии кои формално дејствуваат во рамките на рускиот политички систем.
Политичката конфигурација на идната Државна дума во голема мера се формира уште пред отворањето на избирачките места — во фазите на регистрација на партиите и кандидатите. На изборите се регистрирани 4.436 кандидати, но статусот „странски агент“, судските одлуки, административните ограничувања и кривичните постапки овозможуваат политички непожелните учесници да бидат исклучени уште пред почетокот на гласањето. Оттука, параметрите на идниот парламентарен баланс што му се потребни на Кремљ во значителна мера се определуваат однапред.
„Единствена Русија“ и административниот ресурс
„Единствена Русија“ учествува на изборите не само како политичка партија, туку и како структура тесно интегрирана во државната вертикала. Тоа особено се забележува при формирањето на регионалните листи: мнозинството од 57 регионални групи на партијата ги предводат актуелни раководители на субјектите на Руската Федерација.
Меѓу нив се гувернерите Андреј Воробјов, Игор Кобзев, Денис Паслер, Дмитриј Махонин и Владимир Мазур, како и градоначалникот на Москва Сергеј Собјанин. Во партиските листи се вклучени и голем број градоначалници, раководители на окрузи, ректори на универзитети, директори на здравствени установи и раководители на големи претпријатија.
Ваквото комбинирање на државни функции со раководни улоги во изборната кампања ѝ обезбедува на „Единствена Русија“ значително поширок административен, организациски и информативен ресурс од оној што им е достапен на нејзините конкуренти. Како резултат на тоа, формалниот повеќе партизам не подразбира еднакви услови за политичка конкуренција.
Информативната средина и изборната контрола
Државната контрола врз најголемите телевизиски канали и значителен дел од информативниот простор дополнително ги ограничува можностите на опозицијата да ги претстави своите позиции пред гласачите. Во текот на претходните изборни кампањи, ОДИХР/ОБСЕ забележуваше дека меѓу 70% и 90% од политичката содржина на федералните телевизиски канали се однесувала на претседателот и претставниците на власта.
Одбивањето на Русија да покани целосна мисија на ОДИХР/ОБСЕ значи отсуство на независно меѓународно набљудување на изборите. Изборите во 2026 година ќе бидат трети последователни национални избори во Русија без целосна мисија на оваа организација.
Дополнителен фактор е тридневното гласање и дистанциското електронско гласање (ДЕГ). Изборите ќе се одржат од 18 до 20 септември, а ДЕГ ќе се применува во 33 региони, со потенцијален опфат од околу 48,4 милиони гласачи. Во отсуство на целосно меѓународно набљудување, контролата врз соодветните процедури, чувањето на гласачките ливчиња и електронскиот систем во голема мера останува во рацете на руските државни структури.
Во такви услови, самото присуство на неколку партии на изборното ливче не претставува доказ за постоење целосна политичка конкуренција. Слободното изразување на волјата дополнително е отежнато од фактот што антивоената позиција може да доведе до парична казна, кривично гонење, добивање статус на „странски агент“ или забрана за учество на избори. Од 2024 година, лицата со статус на „странски агент“ не можат да се регистрираат како кандидати сè додека тој статус не биде укинат.
Окупираните територии на Украина
Посебен проблем претставува спроведувањето на изборни процедури од страна на Русија на привремено окупираните територии на Украина. Рускиот изборен систем се применува во Крим и Севастопол, како и во окупираните делови на Донецката, Луганската, Запорошката и Херсонската област. Украина го смета ова за незаконско проширување на руската јурисдикција врз сопствената територија.
Условите во кои се спроведува гласањето на окупираните територии не овозможуваат независна проверка на неговите резултати. Руските процедури предвидуваат предвремено и гласање надвор од избирачките места, функционирање на специјални избирачки места и можност за ограничување на објавувањето информации за изборните комисии. Во присуство на руски воени и безбедносни структури, практично е невозможно независно да се проверат доброволноста на учеството на гласачите и веродостојноста на резултатите.
Вклучувањето на гласовите од окупираните територии во вкупниот федерален резултат има директно влијание врз составот на Државната дума. Од 450 пратеници, 225 се избираат според федерални партиски листи, па гласовите од овие територии учествуваат во распределбата на половина од пратеничките мандати. Централната изборна комисија на Украина веќе соопшти дека нема да ги признае резултатите од таквото гласање, ниту мандатите на пратениците избрани врз основа на него.
Псевдомeѓународно набљудување
Посебна загриженост предизвикува учеството на граѓани на некои земји од Западен Балкан во псевдомeѓународното набљудување на руските избори на привремено окупираните територии на Украина.
Иако таквите лица не ги претставуваат државните институции на своите земји и можат да дејствуваат како приватни лица, нивното присуство на окупираните украински територии создава ризик од легитимирање на незаконските руски изборни процедури. Украинското законодавство, исто така, предвидува одговорност за незаконско посетување на привремено окупираните територии под услови утврдени со закон.
Меѓу лицата кои претходно учествувале во такви активности се наведува српскиот адвокат и поранешен судија Горан Петронијевиќ. Европската платформа за демократски избори (EPDE) го идентификувала меѓу странските учесници на рускиот псевдо референдум од 23 до 27 септември 2022 година и на „изборите“ од 8 до 10 септември 2023 година на окупираните територии на Украина. Во 2022 година тој престојувал во окупираниот дел на Херсонската област, а во 2023 година — во окупираниот дел на Запорошката област. EPDE, исто така, го наведува како сопственик на медиумскиот центар Ruski Ekspres.
Друг учесник во таквите активности бил српскиот новинар и продуцент Горан Шимпрага, раководител на белградскиот медиумски центар Ruski Ekspres. Тој, исто така, учествувал на рускиот псевдо референдум во 2022 година и на „изборите“ во 2023 година на привремено окупираните територии на Украина. Неговото учество се одвивало во контекст на долготрајни професионални контакти со руски медиумски и граѓански структури, што е важен контекст за оценување на неговите јавни ставови за руските изборни процедури.
Истовремено, важно е јасно да се разликуваат ставовите на одделни граѓани од позицијата на државата. Петронијевиќ и Шимпрага не ја претставувале Србија за време на руските изборни активности. Србија официјално не ја признава анексијата на украинските територии од страна на Русија и го поддржува територијалниот интегритет на Украина. Затоа, определувањето на овие лица како „српски меѓународни набљудувачи“ може да се однесува само на нивното државјанство, а не и на официјалната позиција на Белград.
По завршувањето на судиската кариера, Петронијевиќ продолжил со адвокатска практика. Меѓу другото, работел во одбраната на Радован Караџиќ, кој од страна на Меѓународниот кривичен трибунал бил осуден на доживотен затвор, а го застапувал и Веселин Шљиванчанин во постапки поврзани со воени злосторства.
Друг учесник во псевдо набљудувањето бил Срѓан Перишиќ — српски политиколог, предавач на Универзитетот во Источно Сараево и поранешен советник на Милорад Додик. EPDE го вклучила Перишиќ на списокот од 34 идентификувани странци ангажирани од Русија во таканареченото меѓународно набљудување на окупираните територии на Украина. Во септември 2022 година тој настапувал како „меѓународен набљудувач“ на рускиот псевдо референдум во окупираниот дел на Запорошката област, вклучително и во Мелитопол. Во септември 2023 година повторно бил присутен како таканаречен набљудувач во окупираниот дел на Донецката област.
Истовремено, нема основа неговата активност да се смета за целосно меѓународно изборно набљудување според општоприфатените стандарди. Особено, отсуството на објавен сеопфатен извештај со опис на методологијата на набљудување, критериумите за избор на избирачки места, оценката на различните политички ставови, медиумската средина, можното присилување, избирачките списоци, постапката за пребројување на гласовите и механизмите за приговори ја ограничува можноста за независна оценка на таквите тврдења.
Заклучок
Изборите за Државната дума на Русија во 2026 година демонстрираат модел на контролирана политичка конкуренција, во кој клучните параметри на изборниот процес во голема мера се формираат уште пред денот на гласањето. Отстранувањето на политички непожелни кандидати и партии, доминацијата на „Единствена Русија“, користењето на административниот ресурс, контролата врз главните медиуми, отсуството на целосна мисија на ОДИХР/ОБСЕ и проширувањето на дистанциското електронско гласање создаваат значителни ограничувања за конкурентниот изборен процес.
Дополнителен фактор е вклучувањето на привремено окупираните територии на Украина во федералниот изборен процес, што не само што е спротивно на ставот на Украина и на мнозинството од меѓународната заедница во однос на нивниот статус, туку влијае и врз формирањето на федералниот изборен резултат.
Учеството на странски граѓани во таквите процедури под маската на меѓународно набљудување создава дополнителен елемент на легитимирање на рускиот изборен модел. Ова особено се однесува на лицата кои веќе учествувале во руски изборни активности на окупираните украински територии.
Доколку таквите лица повторно ги посетат привремено окупираните украински територии со цел да учествуваат во руските изборни процедури, нивните активности можат да бидат предмет на правна оценка согласно украинското законодавство и меѓународните норми.
*Олександар ЛЕВЧЕНКО e поранешен украински амбасадор во Хрватска и Босна и Херцеговина
