Skip to content
Најавената изградба на огромниот дата центар Пантеон во Топуско, Хрватска, вреден 50 милијарди евра, отвора голем број прашања за реалните придобивки што Хрватска би можела да ги добие од таква инвестиција.
На овие прашања одговори побараа колегите од Индекс.хр.
Проектот неодамна направи уште еден чекор кон реализација. Сисачко-Мославинскиот округ иницираше измени во просторниот план со цел да се создадат услови за изградба на центарот и придружната инфраструктура.
Иако голем број процедури и добивање на потребните дозволи сè уште треба да се завршат пред да започне изградбата, подолу даваме одговори на некои од клучните прашања за проектот, неговите можни придобивки и трошоци. За потребите на текстот, добивме и експертски повратни информации од Томислав Ваздар, експерт за сајбер безбедност и вештачка интелигенција.
Кој ќе го користи центарот за податоци и што ќе се прави во него?
Според Рајан Рич, управувачки партнер на Pantheon AI, кој пишуваше за проектот за Wall Street Journal, центарот е наменет за големи технолошки компании на кои им се потребни огромни компјутерски капацитети за непречено работење и развој на вештачката интелигенција. Рич, исто така, изјави дека инфраструктурата ќе им биде достапна на европските одбранбени, разузнавачки и комерцијални корисници.
Ги прашавме претставниците на Pantheon кој конкретно ќе го користи идниот центар за податоци и дали веќе има договорени закупци, но не добивме одговор до моментот на објавување.
Раководителот на проектот, Марио Гудељ, во јули за Večernji list објасни дека конечната вредност на инвестицијата ќе зависи од барањата на идните корисници, кои ги опиша како големи технолошки компании кои развиваат вештачка интелигенција. Според најавите во тоа време, првите корисници треба да почнат да ги користат капацитетите на центарот на почетокот на 2029 година.
Ваздар ни објасни кои се најчестите корисници на вакви центри за податоци.
„Најголемите корисници се глобалните даватели на услуги во облак, компаниите што развиваат модели на вештачка интелигенција во голем обем и сè повеќе одбранбениот и безбедносниот сектор. Центар од ваков обем првенствено би обучувал и управувал со модели на вештачка интелигенција. Заработува пари со изнајмување капацитет, најчесто преку долгорочни договори со неколку големи клиенти“, коментираше Ваздар за Индекс.
Томислав Ваздар. Фотографија: Патриција Фликач/PIXSELL
На што ќе бидат потрошени најавените 50 милијарди евра и каде е користа за Хрватска?
Дел од инвестицијата ќе биде за градежни работи и инфраструктура, а значаен дел за купување компјутерска и друга технолошка опрема. Вредноста на изградбата на кампусот се проценува на до 12 милијарди евра, додека вкупната инвестиција, вклучувајќи ја и ИТ опремата, треба да надмине 50 милијарди евра.
Една од можните долгорочни придобивки е изградбата на електрична инфраструктура. Покрај изградбата на соларна електрана од 500 мегавати, за која е најавена соработка со меѓународната енергетска група „Гринволт“, според претставниците на проектот, планирана е изградба на приближно 280 километри далноводи и нова трафостаница, а инвестицијата би ја финансирал инвеститорот.
Изградената инфраструктура потоа треба да стане сопственост на хрватскиот оператор на преносниот систем.
„Користот нема да дојде сам по себе, тој мора да се договори однапред. Значи, дел од капацитетот за домашните компании, универзитетите и јавниот сектор, ангажирањето на домашни изведувачи и инвестициите во мрежата остануваат кај државата. Контролата на податоците е подеднакво важна. Доколку податоците се обработуваат во Хрватска, а контролата врз нив останува надвор од европската правна рамка, државата го сноси ризикот и не добива дигитален суверенитет“, рече Ваздар.
Каква корист можат да имаат хрватските компании од проектот?
Една од конкретните можности за хрватските компании е поврзана со изградбата на гореспоменатата електрична инфраструктура. Кон крајот на април, Кончар потпиша необврзувачко писмо за намера за соработка во проектот Пантеон, кое предвидува учество на неколку компании од неговата група, вклучувајќи ја и Далековод.
Еден од инвеститорите, претприемачот Јако Андабак, изјави за HRT во април дека поголемиот дел од работата за време на изградбата и опремувањето на центарот треба да ја извршат хрватски компании, користејќи домашно знаење и работна сила.
Јако Андабак. Фотографија: Матија Хабљак/PIXSELL
Колку нови работни места ќе создаде центарот за податоци?
Како што беше најавено на презентацијата на проектот, за време на изградбата треба да бидат вработени повеќе од 3.000 работници, а околу 1.500 луѓе ќе бидат вработени откако центарот ќе почне со работа, додека проектот би можел индиректно да придонесе за создавање на уште 6.000 работни места.
Андабак рече дека приближно половина од 1.500-те постојани вработени треба да имаат универзитетска диплома. Ова би значело околу 750 висококвалификувани работни места, првенствено поврзани со работењето и одржувањето на сложената технолошка инфраструктура.
Сè уште не е познато колку вработени ќе бидат од Хрватска, а особено колку работни места би можеле да им бидат доделени на жителите на Топуско и околината.
„Повеќето работни места ќе бидат создадени за време на изградбата, а откако центарот ќе биде оперативен, ќе има малку постојани вработени, иако тоа ќе бидат висококвалификувани работни места. Реалните очекувања треба да се базираат на потпишани обврски, а не на најави“, рече Ваздар.
Може ли Пантеон да го стимулира развојот на хрватскиот технолошки сектор?
Една од потенцијално најголемите долгорочни придобивки од проектот би можела да биде развојот на хрватскиот технолошки сектор, особено компаниите вклучени во вештачката интелигенција. Потребни се големи компјутерски капацитети за развој и обука на напредни модели на вештачка интелигенција, а пристапот до таква инфраструктура би можел да отвори нови можности за домашните компании, универзитети и истражувачки институции.
Раководителот на проектот, Марио Гудељ, во мај разговараше со N1 за амбицијата на Pantheon да ја донесе индустријата на иднината во Хрватска и да ја позиционира меѓу водечките земји во дигиталната трансформација.
Ваздар зборуваше повеќе за важноста на Pantheon за развојот на вештачката интелигенција и домашниот технолошки сектор.
„Значењето е потенцијално големо, но само со јасни услови за пристап за домашните компании и научници. Без тоа, центарот може да работи со полн капацитет за странски клиенти, а домашниот сектор речиси ништо не добива од него“, додаде тој.
Колку ќе добијат државата и локалната заедница од даноците?
Покрај вработувањето и ангажирањето на домашните компании, една од поважните потенцијални придобивки од проектот Pantheon се однесува на даноците и другите јавни приходи.
Општина Топуско има особено високи очекувања. Градоначалникот, Ивица Кузмиќ, во мај за ХРТ изјави дека спроведувањето на проектот би можело да ги зголеми приходите на општината за три до четири пати. Тој нагласи дека дополнителните средства првенствено ќе се користат за подобрување на општинската инфраструктура.
Сепак, сè уште не е јавно презентирана детална финансиска проекција што би покажала колку државата и Општина Топуско би заработувале годишно од работењето на центарот.
Износот на даночните приходи ќе зависи, меѓу другото, од деловните резултати на центарот, бројот и платите на вработените и начинот на кој ќе биде организирано работењето на компаниите вклучени во проектот.
Дали цените на електричната енергија ќе се зголемат?
Едно од поважните прашања се однесува на високата потрошувачка на електрична енергија и вода и можните последици за граѓаните. Како што најави Гудељ, Пантеон би трошел околу пет терават часови електрична енергија годишно во полн погон, 1,5 пати повеќе од Загреб и малку повеќе од една четвртина од потрошувачката на Хрватска.
Сепак, тој изјави дека центарот нема да ја зголеми цената на електричната енергија за граѓаните. Според неговите најави, центарот би се снабдувал првенствено од обновливи извори, а инвеститорот би ја финансирал и потребната електрична инфраструктура.
„Центар за податоци од ваков обем троши електрична енергија колку еден голем град, и тоа без запирање. Ова значи голем притисок врз електроенергетскиот систем и ризик дека трошоците за прилагодување на мрежата ќе бидат пренесени на сите корисници доколку правилата не се постават однапред“, додава Ваздар.
„Ладењето, исто така, бара значителни количини вода, па затоа треба транспарентно да се утврди како ова ќе влијае на локалните извори. Сето ова мора јавно и независно да се процени пред да се донесе каква било одлука“, вели Ваздар.
Какво ќе биде влијанието врз животната средина?
Влијанието на Пантеон врз животната средина е посебна и исклучително важна тема, која заслужува анализа сама по себе. Веќе пишувавме за ова детално на Индекс, а тука само ќе ве потсетиме дека дел од јавноста е главно загрижена за високата потрошувачка на вода, бучавата, отпадната топлина, зафаќањето простор и потенцијалните последици за локалниот екосистем.
Ваздар го предупредува Индекс дека ладењето на центарот за податоци бара значителни количини вода, поради што е потребно транспарентно да се утврди можното влијание врз локалните ресурси и јавно и независно да се процени сè пред да се донесе каква било одлука.
Гудељ вели дека конечното решение сè уште не е избрано. Пантеон, како што нагласи, нема да биде поврзан со јавното водоснабдување ниту ќе користи вода од реки и потоци, а се спроведуваат хидрогеолошки истражувања.
Уште порано, инвеститорите тврдеа за Индекс дека влијанието врз животната средина би било занемарливо или воопшто нема да постои. Во секој случај, стратешката проценка на влијанието врз животната средина и проценката на прифатливоста за еколошката мрежа се само дел од процедурите што мора да претходат на изградбата. Затоа, останува да се утврди какви последици би можел да има проектот за животната средина и какви заштитни мерки ќе бидат потребни.
