Skip to content
На Денот на ослободувањето, Скопје не треба да го гледаме низ неговите урбанистички промашувања, политички поделби и секојдневни разочарувања, туку низ вредностите што му дадоа историско значење: слободата, еднаквоста, солидарноста и животот на различните луѓе заедно.
Зоран БОЈАРОВСКИ
Има денови кога е потребно да го погледнеме градот со поинакви очи. Не затоа што неговите проблеми исчезнале, ниту затоа што треба да ги премолчиме грешките на оние што управуваат со него, туку затоа што постојат вредности поголеми од секојдневната разочараност. Денови кога треба да се потсетиме што сме наследиле, што сме изградиле и што не смееме да дозволиме да биде заборавено.
Тринаесетти ноември е таков ден за Скопје.
На овој ден во 1944 година, единиците на Народноослободителната војска го ослободија градот од фашистичката окупација. Скопје излезе од војната со рани, загуби и разурнувања, но и со историска победа што не се мери само со воениот исход. Победата над фашизмот значеше отворање на патот кон слободен политички живот, кон градење институции и кон остварување на македонската државност.
Затоа 13 Ноември не е само ден на еден град. Тоа е ден што ја поврзува слободата на Скопје со пошироката борба на македонскиот народ и на сите луѓе што се спротивставија на фашизмот. Во годините на Народноослободителната борба и преку одлуките на АСНОМ во 1944 година, Македонија ја постави основата на својата современа државност. По векови на политичка потчинетост, поделби и неостварени стремежи, македонскиот народ доби можност сам да одлучува за својата иднина.
Скопје стана главен град на таа држава. Но, неговото значење никогаш не требало да биде само во административните згради, институциите и булеварите. Неговата вистинска големина е во идејата за град во кој слободата не е привилегија на неколкумина, како што некој сакаше да го присвои со Скопје 2014, туку право на сите.
Слободата не е само спомен, туку обврска
Осумдесет и две години по ослободувањето, зборот слобода лесно може да звучи како свечена формула што се повторува на говорници и во празнични соопштенија. Но, слободата не е музејски предмет. Таа не припаѓа само на спомениците, историските фотографии и годишнините.
Слободата се проверува секој ден: во правото на човекот да го каже своето мислење без страв, во можноста граѓанинот да ја критикува власта, во независноста на институциите, во достапноста на јавните услуги и во односот кон оние што немаат политичка, економска или општествена моќ.
Градот е слободен кога неговите жители не се чувствуваат како гости во сопствениот дом. Кога улиците, парковите, училиштата, културните установи и јавниот превоз им припаѓаат на сите, а не се третираат како сопственост на партиите, бизнис-интересите или привилегираните кругови.
Тоа не значи дека на 13 Ноември треба да ги заборавиме проблемите на Скопје. Напротив, треба да се потсетиме на вредностите од кои произлегува правото да бараме подобар град. Но, барем на овој ден, можеме да го ставиме настрана рефлексот секоја прослава да ја претвориме во расправа за урбанистичкиот хаос, загадувањето, сообраќајот, запоставените населби или неспособноста на политичарите.
За тие проблеми ќе зборуваме и утре. И мора да зборуваме, затоа што љубовта кон градот не се докажува со молчење за неговите слабости.
Но, на денот на ослободувањето, да си дозволиме да ја почувствуваме и гордоста што му припаѓа на Скопје. Да го славиме она што е посилно од неговите сегашни маани: историската победа над фашизмот и идејата дека градот треба да биде дом на слободни и рамноправни луѓе.
Еднаквоста е мерката за тоа колку сме слободни
Победата над фашизмот не беше само победа над воена сила. Таа беше победа над идеологијата што ги дели луѓето на повредни и помалку вредни, што ја претвора различноста во причина за прогон и што ја заменува човечката солидарност со омраза.
Затоа денешното одбележување на 13 Ноември не може да биде целосно ако ја сведеме историјата на знамиња, венци и официјални говори. Вистинското почитување на победата е во одбраната на нејзините вредности.
Еднаквоста значи дека никој не смее да биде помалку граѓанин поради својата етничка припадност, јазик, вера, потекло, социјален статус или политичко убедување. Значи дека достоинството на човекот не зависи од тоа на која заедница ѝ припаѓа, кого поддржува или колку заработува.
Скопје со децении се градело како град на различни луѓе, култури, јазици и традиции. Во неговите маала, на пазарите, во училиштата, на работните места и во културниот живот се среќавале различни искуства и идентитети. Таа разновидност не е товар што градот треба да го носи, туку богатство што треба да го негува.
Мултикултурата е фактот дека живееме едни покрај други. Интеркултурата е нешто повеќе: способноста да разговараме, да се запознаваме, да соработуваме и да градиме заеднички живот без да бараме од другиот да се откаже од сопствениот идентитет.
На Скопје му се потребни и едното и другото. Не само толеранција што се сведува на тоа да не си пречиме, туку вистинска граѓанска блискост. Не само декларации за соживот, туку училишта, културни простори, јавни институции и маала во кои младите ќе имаат можност да се среќаваат и да се разбираат.
Тоа е една од најважните пораки што можеме да ја извлечеме од победата над фашизмот: различноста не е закана за заедничкиот живот. Закана е политиката што ја претвора различноста во непријателство.
Градот е поголем од секоја власт
Скопје не ѝ припаѓа на ниту една политичка партија, на ниту еден градоначалник, на ниту една генерација и на ниту една етничка заедница. Тој е заеднички дом на сите што живеат во него, работат во него, учат во него, го градат и се надеваат дека нивните деца ќе имаат подобар живот.
Властите доаѓаат и си заминуваат. Урбанистичките планови се менуваат, зградите се градат и уриваат, булеварите добиваат нов изглед, а политичките ветувања често се забораваат. Но, градот останува. Неговата историја е подолга од секој мандат, а неговата иднина е поважна од секојдневните партиски пресметки.
Токму затоа 13 Ноември треба да биде и ден на заедништво. Ден кога ќе се потсетиме дека за Скопје можеме да се расправаме, да имаме различни визии и да бараме одговорност од оние што управуваат со него, но дека не мораме да бидеме непријатели за да бидеме различни.
Градот има потреба од критички граѓани, а не од послушни поданици. Има потреба од луѓе што ќе го бранат јавниот интерес, ќе се спротивставуваат на неправдата и ќе бараат еднакви правила за сите. Но, има потреба и од солидарност, од почитување на заедничката историја и од свест дека јавниот простор е нешто што нè поврзува.
Да се сака Скопје не значи да се тврди дека е совршен. Значи да не се откажуваме од неговата можност да биде подобар.
Да ја славиме победата, а не само годишнината
Осумдесет и две години по 13 Ноември 1944 година, генерациите што го ослободија Скопје се дел од историјата. Наше е да одлучиме што ќе направиме со вредностите што ни ги оставија.
Не смееме да ја сведеме победата над фашизмот на обред што се повторува еднаш годишно. Таа не е само историска заслуга на оние што се бореле, туку и морална обврска на оние што живеат денес. Да се спротивставуваме на омразата, да ги браниме човековото достоинство и еднаквоста, да не дозволиме јавниот интерес да биде подреден на привилегиите и да го чуваме правото на секој човек да живее слободно.
Затоа денеска, на 13 Ноември, да ги погледнеме улиците и плоштадите на Скопје со чувство на припадност. Да се потсетиме дека градот е создаван од многу генерации, од луѓе со различни имиња, јазици, верувања и животни приказни. Да се потсетиме дека слободата не била подарок, туку избор и борба.
И да ги оставиме, барем за еден ден, дневните разочарувања настрана. Не за да ги заборавиме, туку за да се сетиме зошто вреди да се бориме против нив.
Скопје е градот што ја дочека слободата на 13 Ноември. Наша задача е да направиме слободата да се чувствува и денес: во еднаквоста на граѓаните, во почитувањето на различностите, во солидарноста меѓу луѓето и во правото на секој човек да го чувствува градот како свој.
Среќен 13 Ноември, Скопје. Град на слободата, град на сите нас.
