Додека скандалите, културните војни и заканите за демократијата доминираат во насловите, најголемите прашања во оваа суперизборна година на крајот се однесуваат на економските политики. Подемот на антидемократскиот популистички авторитаризам сам по себе е наследство на погрешно создадена економска идеологија
Пишува: Џозеф ШТИГЛИЦ
![](https://racin.mk/wp-content/uploads/2024/05/joseph-stiglitz-2.jpg)
Низ светот, популистичкиот национализам е во пораст, честопати носејќи ги авторитарните лидери на власт. А сепак неолибералната ортодоксија – намалување на владата, даночни намалувања, дерегулација – што фати замав пред околу 40 години на Запад требаше да ја зајакне демократијата, а не да ја ослабне. Што тргна наопаку?
Дел од одговорот е економски: неолиберализмот едноставно не го исполни она што го вети. Во Соединетите Американски Држави и другите напредни економии што го прифатија, растот на реалниот приход по глава на жител (прилагоден според инфлацијата) помеѓу 1980 година и пандемијата со Ковид-19 беше за 40 отсто помал отколку во претходните 30 години. Уште полошо, приходите на дното и на средината главно стагнираа, додека оние на самиот врв се зголемија, а намерното слабеење на социјалната заштита произведе поголема финансиска и економска несигурност.
Со право загрижени дека климатските промени ја загрозуваат нивната иднина, младите можат да видат дека земјите под влијание на неолиберализмот постојано не успеваат да донесат силни регулативи против загадувањето (или, во САД, да се справат со опиоидната криза и епидемијата на детски дијабетес). За жал, овие неуспеси не се изненадување. Неолиберализмот беше заснован на верувањето дека неограничените пазари се најефикасните средства за постигнување оптимални резултати. Сепак, дури и во раните денови на подемот на неолиберализмот, економистите веќе утврдија дека нерегулираните пазари не се ниту ефикасни ниту стабилни, а камоли да придонесуваат за генерирање општествено прифатлива распределба на приходот.
Приврзаниците на неолиберализмот се чинеше дека никогаш не признаваа дека проширувањето на слободата на корпорациите ја намалува слободата низ остатокот од општеството. Слободата да се загадува значи влошување на здравјето (или дури и смрт, за оние со астма), поекстремни временски услови и ненаселлива земја. Секогаш има компромиси, се разбира; но секое разумно општество би заклучило дека правото на живеење е поважно од лажното право да се загадува.
Оданочувањето е подеднакво анатема за неолиберализмот, кој го врамува како навреда на индивидуалната слобода: човек има право да задржи што и да заработи, без оглед на тоа како го заработува. Но, дури и кога чесно доаѓаат според нивните приходи, застапниците на овој став не успеваат да препознаат дека она што го заработуваат е овозможено со владините инвестиции во инфраструктурата, технологијата, образованието и јавното здравство. Ретко застануваат за да размислат што би имале доколку биле родени во една од многуте земји без владеење на правото (или како би изгледале нивните животи доколку американската влада не ги направеше инвестициите што доведоа до вакцина за Ковид-19).
Иронично, најзадолжените кон владата честопати први забораваат што направи владата за нив. Каде би биле Илон Маск и „Тесла“ ако не беше појасот за спасување од речиси половина милијарда долари што ја добија од Министерството за енергетика на претседателот Барак Обама во 2010 година? „Даноците се она што го плаќаме за цивилизирано општество“, славно забележа судијата на Врховниот суд Оливер Вендел Холмс. Тоа не е променето: даноците се она што е потребно за да се воспостави владеење на правото или да се обезбедат некои други јавни добра што му се потребни на општеството од дваесет и првиот век за да функционира.
Овде, ние одиме подалеку од обичните компромиси, затоа што сите – вклучувајќи ги и богатите – се подобруваат со соодветна понуда на таква стока. Принудата, во оваа смисла, може да биде еманципаторска. Постои широк консензус за принципот дека ако сакаме да имаме основни добра, треба да платиме за нив, а тоа бара даноци.
Се разбира, застапниците на помалите влади би рекле дека треба да се намалат многу трошоци, вклучително и пензии управувани од владата и јавно обезбедена здравствена заштита. Но, повторно, ако повеќето луѓе се принудени да ја издржат несигурноста од немање сигурна здравствена заштита или соодветни приходи во староста, општеството стана помалку слободно: во најмала рака, им недостига слобода од стравот колку трауматична може да биде нивната иднина. Дури и ако благосостојбата на мултимилијардерите би била малку намалена ако од секој од нив се бара да плати малку повеќе даноци за да се финансира даночен кредит за деца, размислете каква разлика би направила тоа во животот на детето кое нема доволно да јаде , или чии родители не можат да си дозволат посета на лекар. Размислете што би значело за иднината на целата земја доколку помалку од нејзините млади пораснат неухранети или болни.
Сите овие прашања треба да бидат централно место на многубројните избори оваа година. Во САД, претстојните претседателски избори нудат остар избор не само помеѓу хаосот и уредната влада, туку и помеѓу економските филозофии и политики. Актуелниот претседател Џо Бајден е посветен на користење на моќта на владата за подобрување на благосостојбата на сите граѓани, особено на оние во долните 99%, додека Доналд Трамп е повеќе заинтересиран за максимизирање на благосостојбата на првите 1%. Трамп, кој го држи судот од луксузно одморалиште за голф (кога самиот не е на суд), стана шампион на пријателските капиталисти и авторитарни лидери ширум светот.
Трамп и Бајден имаат многу различни визии за видот на општеството на кое треба да работиме. Во едно сценарио, ќе преовладуваат нечесноста, општествено деструктивното профитерство и барањето кирија, довербата на јавноста ќе продолжи да се распаѓа, а материјализмот и алчноста ќе триумфираат; во другата страна, избраните функционери и јавните службеници ќе работат со добра волја кон покреативно, здраво општество засновано на знаење, изградено на доверба и чесност.
Се разбира, политиката никогаш не е толку чиста како што сугерира овој опис. Но, никој не може да негира дека двајцата кандидати имаат фундаментално различни ставови за слободата и создавањето на добро општество. Нашиот економски систем отсликува и обликува кои сме и што можеме да станеме. Ако јавно поддржиме себичен, мизогински мавтач – или ги отфрлиме овие атрибути како помали флеки – нашите млади луѓе ќе ја апсорбираат таа порака и ќе завршиме со уште повеќе никаквеци и опортунисти на функцијата. Ќе станеме општество без доверба, а со тоа и без добро функционална економија.
Неодамнешните анкети покажуваат дека едвај три години откако Трамп ја напушти Белата куќа, јавноста блажено го заборави хаосот, неспособноста и нападите на владеењето на правото на неговата администрација. Но, треба само да се погледнат конкретните позиции на кандидатите за прашањата за да се препознае дека ако сакаме да живееме во општество кое ги цени сите граѓани и се стреми да создаде начини за нив да живеат исполнети и задоволувачки животи, изборот е јасен.
Џозеф Штиглиц, нобеловец по економија и професор на Универзитетот Колумбија е поранешен главен економист на Светска банка. Текстот е дел од мрежата на „Проект синдикејт“. (Независен)