Skip to content
Епидемијата на сипаници кај овците и козите прераснува од ветеринарен проблем во сериозна економска и социјална криза за македонските сточари. Од Сојузот на одгледувачи на овци тврдат дека досега угинале или биле уништени меѓу 7.000 и 10.000 овци, дека се погодени 40 до 50 стада и дека десетици семејства останале без основниот извор на егзистенција. Во исто време, државата обезбедува 500.000 дози вакцина од Турција, но вакцинацијата сè уште е условена со лабораториски проверки и официјална организација. Така се отвора клучната дилема: како да се запре епидемијата, а притоа да не се уништи економската основа на луѓето што живеат од овчарството?
Сипаниците кај овците и козите веќе не можат да се третираат како изолиран ветеринарен проблем.
Тие стануваат приказна за илјадници уништени животни, десетици погодени семејства, изгубен капитал и прашањето дали дел од македонските сточари воопшто ќе имаат со што да продолжат да се занимаваат.
Според Сојузот на одгледувачи на овци, меѓу 7.000 и 10.000 овци досега угинале или биле уништени, погодени се 40 до 50 стада, а околу 40 семејства останале без приход. Одгледувачите велат дека секојдневно се појавуваат нови жаришта и дека источниот дел од земјата е најтешко погоден.
Овие бројки треба да се читаат како процена на сточарите, а не како конечен официјален биланс. Но и самата разлика меѓу официјалните податоци објавувани во текот на епидемијата и теренските процени на одгледувачите покажува колку е тешко да се добие прецизна слика за реалната штета.
И токму тука започнува вистинскиот проблем.
Епидемијата не ги убива само овците – го уништува капиталот создаван со години
За голем дел од македонските сточари, овцата не е само животно.
Таа е основен производствен ресурс.
Стадото е капитал создаван со години, а кај расните и приплодните овци неговата вредност е многу поголема од онаа што може да се пресмета само според килограм жива мера.
Затоа сточарите жестоко реагираат на актуелното обесштетување од 100 денари за килограм.
Тие тврдат дека сумата не ја одразува реалната пазарна вредност на животните, особено кога станува збор за расни овци и приплодни грла. Од Сојузот бараат посебен фонд за обесштетување и продолжување на субвенциите за семејствата чии стада се уништени.
Прашањето е едноставно: Што му значи на еден сточар обесштетување ако добие пари за уништеното стадо, но нема доволно средства со кои повторно ќе купи животни и ќе го започне производството од почеток?
Тука се гледа разликата меѓу обесштетување и спасување на производство.
Првото ги покрива последиците.
Второто го спасува бизнисот.
Зошто вакцинацијата стана најголемата точка на спорот?
Сточарите со недели бараат итна вакцинација.
Нивниот аргумент е дека ако болеста продолжи да се шири, само уништувањето на заразените стада ќе биде недоволно за да се спречи натамошната загуба.
Но институционалниот одговор е посложен.
Македонија обезбеди 500.000 дози вакцина од Турција, но пред нивната употреба вакцините треба да бидат лабораториски испитани за безбедност и чистота. Дури по добивањето на соодветните резултати може да започне организирана вакцинација.
Тоа е важна процедура и не смее да се прескокне.
Но токму тука се судираат две логики.
Ветеринарната логика бара контрола.
Економската реалност бара брзина.
За сточарот кој денес гледа како му исчезнува стадото, секој дополнителен ден изгледа како предолго чекање.
Вакцинацијата не е магично решение
Ова е можеби најважниот дел од приказната кој недостига во дел од јавната дебата.
Вакцинацијата сама по себе не ја решава епидемијата.
Научната анализа на Европската агенција за безбедност на храната (EFSA) покажува дека контролата на сипаниците кај овците и козите бара комбинација од вакцинација, рано откривање, брзо отстранување на заразените животни и строги ограничувања на движењето на животните.
Моделите на EFSA покажуваат и нешто особено важно за Македонија: ако вакцинацијата се спроведува само регионално, а контролата на движењето е слаба, вирусот може да „избега“ надвор од вакцинираните области. Во услови на недоволна контрола, поширока, па и национална вакцинација може да биде поефикасна.
Затоа вистинското прашање не е само: „Кога ќе стигнат вакцините?“
Туку: „Има ли Македонија оперативен план што ќе се случува денот по вакцинацијата?“
Кои стада први ќе бидат опфатени?
Каде ќе се вакцинира?
Како ќе се контролира движењето?
Како ќе се евидентираат вакцинираните животни?
Кога ќе може повторно да се тргува?
И што ќе се случи со извозот?
Македонија не е изолиран случај
Ова е регионална криза.
EFSA во својата анализа наведува дека во последниот бран болеста сериозно ги погоди Грција и Бугарија, а случаи биле регистрирани и во Романија и Србија. Кај северномакедонскиот случај потврден во јануари 2026 година, анализите покажале дека вирусниот сој е речиси идентичен со соевите идентификувани во регионалните епидемии.
Тоа значи дека Македонија не се соочува со изолиран домашен проблем.
Се наоѓа во регион во кој вирусот веќе циркулира.
И токму затоа контролата на границите и движењето на животните станува критична.
Особено ако земеме предвид дека дел од самите сточари предупредуваат дека животни понекогаш се носат на пазари без сигурно да се знае дали се заразени. Тоа претставува дополнителен ризик за ширење на болеста.
Европа веќе покажа колку брзо може да се претвори во регионална криза
Европското искуство е предупредување.
EFSA проценуваше сценарија за Бугарија и Грција во кои контролата без строги мерки може да стане многу потешка, особено кога има повеќе жаришта и движење на животни.
Во своите модели експертите заклучуваат дека рана детекција, брзо уништување на заразените стада и контрола на движењето се критични столбови на контролата, додека вакцинацијата е важен инструмент кој мора да биде дел од поширока стратегија.
Има уште една причина зошто ова треба да ја загрижи Македонија.
Болеста не застанува на административна граница.
Ако има неконтролирано движење на животни од едно подрачје во друго, секое ново стадо може да стане нова точка на ширење.
Тоа значи дека македонската стратегија мора да биде регионална и превентивна, а не само реактивна.
Истокот „гори“, југозападот стравува
Според сточарите, најтешко е погоден источниот дел од земјата.
Претседателот на Сојузот на одгледувачи на овци Насер Џемаили тврди дека во штипскиот регион се погодени 70 до 80 проценти од стадата. Овој податок исто така треба да се третира како процена на одгледувачите, но тој покажува каков страв владее на теренот.
Во исто време, сточарите од југозападниот дел на земјата побараа посебен пристап бидејќи таму, според нивните информации, сè уште нема потврдени случаи.
Тие дури побараа да не се спроведува вакцинација таму каде што нема болест, стравувајќи од последиците врз трговскиот статус.
Тука повторно се појавува една од најтешките дилеми.
Дали да се вакцинира широко за да се спречи ширење – или да се зачува незаразениот статус на одредени региони и со тоа да се минимизираат трговските последици?
Одговорот не може да биде политички.
Мора да биде ветеринарно-епидемиолошки.
А што со економијата?
Тука кризата добива уште една димензија.
Ако Македонија воведе широка вакцинација, може да се појават ограничувања во трговијата со животни и производи од нив.
Ако не вакцинира и дозволи болеста да продолжи да се шири, може да изгуби уште поголем број животни и да уништи цели производни системи.
Тоа е класичен судир меѓу краткорочната трговска штета и долгорочната економска штета.
И во таа пресметка најлесно може да биде заборавен токму оној кој има најмалку резерви – малиот сточар.
За голема компанија загубата на дел од производството може да биде проблем.
За едно семејство кое живее од стадо од неколку десетици или стотици овци, уништувањето на стадото може да значи губење на целиот семеен приход.
Може ли Македонија да си дозволи да го изгуби овчарството?
Ова е прашањето кое Владата треба да си го постави.
Зашто ако 7.000, 8.000 или 10.000 овци исчезнат од производството, тоа не е само статистика.
Тоа е помалку млеко. Помалку јагнешко месо. Помалку приплоден материјал. Помалку приходи за руралните семејства.
И потенцијално – уште еден удар врз селата кои и онака се соочуваат со иселување и стареење.
Ако едно семејство после уништено стадо не може повторно да купи животни, тогаш епидемијата не завршува со последното угинато грло.
Таа продолжува како економска миграција.
Луѓето престануваат да се занимаваат со сточарство.
Младите заминуваат.
Селата остануваат без производители.
И државата на крајот може да плати многу повеќе за увоз на она што денес го произведува домашниот сточар.
Најголемиот проблем не е само вакцината – туку времето
Државата сега има обезбедено 500.000 дози.
Тоа е важен чекор.
Но вакцината не може да ја врати овцата што веќе угинала.
Не може да врати стадо кое е уништено.
Не може автоматски да му го врати приходот на семејството кое останало без производство.
Затоа следните недели ќе бидат клучни.
Колку брзо ќе завршат лабораториските проверки? Колкав процент од стадата ќе биде опфатен? Ќе има ли доволно ветеринарни екипи? Ќе се контролира ли движењето на животните? Ќе има ли реален и правичен систем на обесштетување?
И најважното: ќе добијат ли сточарите помош да започнат повторно или државата само ќе им плати за загубените животни?
Тоа го повлекува следното прашање како поука: Зошто Македонија не подготви порано целосен план за вакцинација, обесштетување, контрола на движењето и економско закрепнување на погодените сточари?
Бидејќи епидемијата не почна вчера.
Првиот случај во Македонија беше потврден уште во јануари 2026 година, а EFSA уште кон крајот на 2025 година ја оценуваше Македонија како земја со висок ризик од идни жаришта и разгледуваше национална превентивна вакцинација за Македонија и Албанија.
Тоа е можеби најнепријатното прашање за институциите.
Ако ризикот беше познат, зошто денес повторно разговараме за тоа како да се спасат стадата откако илјадници овци веќе исчезнаа?
И тука ова престанува да биде само приказна за сипаници.
Станува приказна за тоа како една држава управува со ризик.
Дали реагира кога кризата ќе почне или се подготвува додека таа сè уште е предупредување?
Зашто за македонскиот сточар времето не се мери во административни процедури.
Се мери во бројот на овци што остануваат живи утре наутро.
