Skip to content
Кога се зборува за македонската економија, најчесто во фокусот се големите странски инвестиции, фабриките во технолошко-индустриските зони или најголемите домашни компании. Но, најновите податоци на Организацијата за економска соработка и развој (OECD) покажуваат сосема поинаква слика – вистинскиот столб на македонската економија се микро, малите и средните претпријатија.
Тие обезбедуваат околу 73 проценти од сите работни места во деловниот сектор и создаваат 67,5 проценти од вкупната додадена вредност. Практично, три од четири вработени во приватниот сектор работат во мали и средни компании.
Тоа отвора едно логично прашање: ако токму тие ја носат економијата, зошто економскиот раст останува умерен, а продуктивноста заостанува зад европските стандарди?
Економија изградена врз мали компании
Македонија не е исклучок во регионот. И во другите земји од Западен Балкан, малите и средните претпријатија претставуваат основа на приватниот сектор.
Разликата е во тоа што кај нас огромен дел од нив се микро-компании – семејни бизниси, трговски фирми, услужни дејности и мали производствени капацитети со ограничени финансиски и технолошки можности.
Тие создаваат работни места, но многу потешко инвестираат во нови технологии, автоматизација, дигитализација и развој на производи со повисока додадена вредност.
Затоа економијата создава нови работни места, но продуктивноста расте побавно отколку што би било потребно.
Недостигот од работници станува најголем проблем
До пред неколку години најголемата грижа на компаниите беше како да обезбедат работа.
Денес, сè повеќе фирми велат дека најголемиот проблем е како да најдат работници.
Иселувањето, стареењето на населението и недостигот од квалификуван кадар ја ограничуваат можноста за раст, особено кај малите компании кои не можат да понудат плати какви што нудат големите домашни компании или странските инвеститори.
Во производството, градежништвото, транспортот, угостителството и ИТ-секторот, недостатокот од работна сила веќе не е исклучок, туку правило.
За многу претпријатија тоа значи дека имаат нарачки, но немаат доволно луѓе да ги реализираат.
Пари има, но не за сите
Пристапот до финансии останува една од најголемите слабости на македонските мали компании.
Иако кредитната активност на банките расте, најлесно до капитал доаѓаат фирмите што веќе имаат стабилни приходи, хипотека и долгогодишна кредитна историја.
За стартапите и младите претпријатија ситуацијата е многу покомплицирана.
Без пристап до поволни кредити или инвестициски фондови, многу компании остануваат на исто ниво со години, без можност за поголеми инвестиции во технологија, нови производи или извоз.
Токму затоа OECD во своите анализи со години укажува дека развојот на финансиските инструменти за малите и средните претпријатија е еден од предусловите за побрз економски раст.
Енергијата повеќе не е краткорочен проблем
Енергетската криза можеби го помина својот најтежок период, но високите трошоци за струја и горива остануваат сериозен товар за компаниите.
Големите индустриски системи полесно инвестираат во сопствени фотоволтаици, енергетска ефикасност или долгорочни договори за снабдување.
Малите компании таков простор најчесто немаат.
Затоа секое ново зголемување на трошоците директно влијае врз нивната конкурентност и профитабилност.
Во услови на ограничени финансиски резерви, тие многу потешко ги апсорбираат ценовните шокови.
Растот зависи од продуктивноста, а не само од бројот на фирми
Во Македонија не недостига претприемачки дух.
Недостигаат услови малите компании да прераснат во средни, а средните во големи.
Тоа е една од главните пораки што може да се извлече од најновиот OECD SME Policy Index.
Државата со години успешно поттикнува отворање нови компании, но многу помалку внимание посветува на нивниот раст, технолошки развој, интернационализација и извоз.
Без таква трансформација, бројот на фирми ќе продолжи да расте, но економскиот ефект ќе остане ограничен.
Време е за нов модел на поддршка
Податокот дека малите и средните претпријатија обезбедуваат речиси три четвртини од работните места покажува дека тие одамна не се периферија на економијата.
Тие се нејзиното јадро.
Затоа политиките не треба да се сведат само на субвенции или повремени кредитни линии.
Потребни се подобар пристап до финансии, поедноставни административни процедури, поттик за дигитализација, инвестиции во иновации и посилна врска меѓу образовниот систем и потребите на стопанството.
Во спротивно, Македонија ќе продолжи да има економија во која најголемиот број луѓе работат во мали компании, но тие нема да имаат доволно капацитет да ја повлечат земјата кон побрз и поквалитетен економски раст.
Најновите податоци на OECD не се само статистика. Тие се потсетник дека иднината на македонската економија во најголема мера зависи од тоа дали малите фирми ќе останат само најголеми работодавачи – или ќе станат и најголем двигател на продуктивноста, иновациите и развојот.
