Како згаснуваа списанијата за деца на кои израснаа многу генерации

Од првиот весник за деца кој го уредувал Славко Јаневски во 1945 година, до тивкото гасење на четирите легендарни списанија во 2010-тите.

Ова е приказна за македонската детска литература запишана на хартија на која не потсетува Трн.мк.

Во ноември 1945 година, само неколку месеци по создавањето на македонската држава, излегол од печат првиот број на „Пионер”, прв весник за деца на македонски јазик. На чело на весникот бил младиот поет кој подоцна ќе стане легенда на македонската литература. Осумдесет години по тој историски број, приказната за македонскиот детски печат е приказна за создавање идентитет, за генерации деца кои израснале со исти јунаци и за институции кои тивко се угаснале кога дигиталниот свет го замени хартиениот.

1945: Пионерски весник и почетокот на сè

Веднаш по ослободувањето и конституирањето на македонската држава, во ноември 1945 година почнал да излегува весникот за деца под наслов „Пионер”, познат и како „Пионерски весник”. Тоа не бил едноставен чекор: македонскиот литературен јазик бил само неколку месеци стар, а земјата немала ни традиција на детски печат на сопствен јазик.

На чело на овој прв македонски весник за деца од 1945 година бил Славко Јаневски, кој подоцна станал главен уредник на повеќе книжевни списанија, меѓу кои „Титовче”, „Нов ден”, „Современост”, „Хоризонт” и „Остен”. Јаневски, роден во 1920 година во Скопје, бил еден од основачите на Друштвото на писателите на Македонија во 1946 година и централна фигура на раната македонска литература.

Анализата на јазикот на „Пионерски весник” од ноември 1945 година го открива директниот судир меѓу живите улични дијалекти, бирократските русизми и типографските ограничувања на тогашните оловни печатници, претворајќи го во вистинска јазична временска капсула за еволуцијата на македонскиот збор.

Титовче и Титов пионер: децата на социјализмот

Во годините кои следувале, покрај „Пионерски весник” се појавиле и „Титовче” и „Титов пионер”, наслови кои директно ги одразувале идеолошкиот контекст и организацијата на Сојузот на пионерите. Сојузот на пионери на НР Македонија го издавал весникот „Пионерски весник”, додека организацијата на федерално ниво го издавала „Пионерске новине”. Пионерските списанија биле составен дел на пионерската организација, во која членувале сите деца на возраст од 7 години нагоре.

Во 1940-тите и 1950-тите, стрипови за деца излегувале на страниците на „Пионерски весник”, „Млад борец”, „Титов Пионер” и „Единство”, со историска тематика и забавен карактер, наменети за најмладата публика.

Детска радост: институцијата зад списанијата

Системот на македонски детски публикации добил институционална форма преку редакцијата „Детска радост”, прво во состав на НИП „Нова Македонија”, а подоцна во рамките на „Просветно дело”.

Низ деценијата на 1950-тите и 1960-тите се оформиле четирите списанија кои со векови ќе ги придружуваат генерации македонски деца: „Росица”, „Другарче”, „Развигор” и „Наш свет”, секое наменето за различна возрасна група. Нивната содржина покрај културната мисија била и составен дел од образовната програма.

Росица: прво одделение, прво читање

„Росица” е прво списание за наменето за најмладите од предучилишниот период и прво одделение, следејќи ги карактеристиките на развојниот период на детето. Основач на списанието бил Александар Цветковски, кој дипломирал на Академијата за ликовни уметности во Љубљана и работел како илустратор и уредник во „Детска радост”, каде изработил повеќе од 10.000 илустрации за македонски детски списанија. Со „Росица” детето го учело читањето, со неа го слушало македонскиот збор за прв пат во форма на списание.

Другарче: второ и трето одделение, средниот чекор

„Другарче” е списание за деца кое го издавала Редакцијата „Детска радост” и излегувало двапати месечно во текот на учебната година. Наменето е за ученици од второ и трето одделение, во периодот кога читањето веќе не е напор туку почнува да биде задоволство. Ликовен уредник на „Другарче”, исто како и на „Росица” и „Развигор”, бил Младен Туниќ, еден од основачите на „Детска радост” и долгогодишен одговорен ликовен уредник на сите три списанија. Конкретна уредувачка школа, конзистентна ликовна естетика, препознатлив визуелен идентитет: токму тоа го правело „Другарче” дел од секојдневието на учениците во основните одделенија.

Развигор: четврто и петто одделение, возраст на откритија

„Развигор” е наменет за четврто и петто одделение, возраст во која детето веќе може да чита подолги текстови и да се идентификува со јунаци. Самото име не е случајно: „развигор” на македонски значи живо, немирно дете полно со енергија. Низ таканаречената школа на „Детска радост” поминале и се обучувале новите генерации на уредувачки тимови, кои работеле на создавањето и издавањето на списанијата, при што во нив се негувал македонскиот стандарден јазик и се воделе грижа за квалитетот на избраните текстови. „Развигор” бил и просторот каде многу македонски автори ги публикувале своите први раскази и песни за деца, а каде и самите ученици испраќале свои творби.

„Наш свет“: списание на тинејџерите

Последното од четирите списанија кое се приклучило во семејството на „Детска радост” е „Наш свет”, наменето за постарите ученици.

Редакцијата „Детска радост” во склоп на тогашната НИП „Нова Македонија” кон крајот на 1959 година го најавила излегувањето од печат на првото македонско списание за млади. Со „Наш свет” дошол и нов формат: поголемо, со постери, со содржини за тинејџери. Тоа станало мерило на популарна култура за македонскиот младинец во осумдесеттите и деведесеттите.

Луѓето зад страниците: уредниците и авторите

Историјата на македонскиот детски печат не може да се раскаже без луѓето кои ги создавале.

Младен Туниќ, роден во Призрен во 1930 година, бил ликовен уредник на детските списанија „Росица”, „Другарче” и „Развигор”, еден од основачите на „Детска радост” и автор на логото на весникот „Вечер” кога бил основан во 1963 година. Пред тоа работел во „Нова Македонија” како ликовен уредник и илустратор.

Видое Подгорец, еден од најплодните македонски писатели, во 1962 година се вработил во НИП „Нова Македонија” во редакцијата „Детска радост” како уредник на детските списанија „Другарче” и „Наш свет”. Подгорец е автор на романот „Белото Циганче” со кое израснале генерации македонски деца.

Еден од долгогодишните уредници на редакцијата „Детска радост” работел во „Пионерски весник”, а потоа ги уредувал списанијата „Титов пионер”, „Другарче”, „Развигор” и „Росица”, со пензионирање во 1988 година откако бил и главен уредник на издавачката дејност во „Детска радост”.

Авторите кои ги изградиле генерациите

Покрај уредниците, историјата на македонскиот детски печат ја пишувале и писателите кои постојано се враќале на страниците на овие списанија.

Славко Јаневски, со 15 романи, 11 книги поезија, 6 книги раскази и 8 книги за деца, е можеби најплодниот писател во современата македонска литература, чии дела се преведени на многу јазици. Неговите поетски збирки за деца „Пионери, пионерки, бубачки и шумски ѕверки” и „Распеани букви” биле меѓу првите книги за деца на македонски јазик.

Видое Подгорец, со стотина наслови, останал синоним за македонска детска литература. Неговите дела за деца опфаќаат: „Развигорче” (1956), „Горско кладенче” (1960), „Ајдучка чешма” (1964), „Сребрена школка” (1965), а работел и како уредник на списанијата „Другарче” и „Наш свет”.

Цане Андреевски, Видое Подгорец, Славко Јаневски се имиња кои се среќаваат во секој број на детските списанија низ децении, создавајќи препознатлив македонски детски литературен идентитет.

Бушава азбука: кога азбуката стана телевизија

На маргините на детскиот печат, во 1985 година, се родил проект кој ја надминал хартијата. „Бушава азбука” е македонска детска телевизиска серија снимена од Македонската радио-телевизија во режија на Слободан Унковски, со сценарио на Горан Стефановски. Серијата има 31 епизода, по една за секоја буква од македонската азбука, и е наменета за изучување на македонската книжевност, култура и традиција преку музиката, илустрациите и глумечката игра.

По серијата, во 1986 година, во издание на „Детска радост” излегла и истоимената книга со илустрации на српскиот илустратор Душан Петричиќ, во рамките на библиотеката „Росица”. Музиката ја создале Леб и сол и Ана Костовска.

Со „бушавите букви” растеа генерации, учејќи го македонскиот јазик и подзаборавените архаични зборчиња кои се одраз на македонската книжевност, култура и традиција. Во 2022 година книгата доживеала ново издание, овозможувајќи им и на новите генерации да растат со неа.

„Бушава азбука” не е списание, но е неодделив дел од приказната за македонскиот детски медиумски свет. Таа е доказ дека во тоа истото културно семејство, рамо до рамо со „Росица” и „Другарче”, постоела длабока свест за тоа колку македонскиот јазик и идентитет треба да се негуваат кај децата уште пред прво одделение.

Крај на една ера: кога списанијата замолчаа

Во втората деценија на 21 век, „Просветно дело” почнало да се соочува со финансиски тешкотии. Детските списанија, кои никогаш не биле комерцијален производ туку пред сè образовно средство, зависеле од системот на нивна употреба во основните училишта.

Во училиштата веќе една година не се користат списанија откако „Другарче”, „Развигор” и „Наш свет”, во издание на „Просветно дело”, престанаа да излегуваат од печат.

За прв пат во историјата на печатот за деца, во учебната 2016/2017 година процедурата за одобрување за употреба на списанијата за деца во основните училишта траела невообичаено долго, а учебната година поминала без печатот за деца во училишните клупи.Тоа бил крај на над седум децении непрекинато издавање.

Новите списанија: дали историјата продолжува?

По гасењето на „Просветно дело”, на пазарот се обиделе да пополнат празнина новите издавачи.

Издавачката куќа „Арс Ламина” ги лансирала списанијата „Либи” и „Мини Либи”, наменети да бидат пандан на светските детски магазини, а паралелно на пазарот се нашло и списанието „Колибри плус”, кое произлезло од додатокот „Колибри” на „Нова Македонија” кој го издавала весникот од 1958 година.

Но ниедно од новите списанија не успеало да го постигне статусот и достигнатоста на „Росица”, „Другарче”, „Развигор” и „Наш свет”. Тие не биле само списанија. Биле места каде деца ги пратиле своите први напишани раскази, каде ги виделе своите имиња за прв пат отпечатени. Биле дел од ритуалот на растење во Македонија.