Skip to content
Додека Балканот повторно живее во атмосфера на национални недоразбирања, дипломатски тензии и историски расправии, една вест од културата потсетува дека регионот има и друго лице.
Најавата дека во Скопје ќе биде изведена монументалната „Кармина Бурана“ од Карл Орф, со учество на стотици музичари и уметници од повеќе земји, не е само културен настан. Таа е потсетник дека уметноста одамна ја откри формулата што политиката сè уште ја бара – како различните да соработуваат без да се откажат од сопствениот идентитет.
Во време кога политичките говори често се хранат од поделби, стравови и историски конфликти, уметниците на Балканот испраќаат поинаква порака. За нив границите не се пречки, туку места на средба.
Не е случајно што токму културата останува една од ретките области во кои регионалната соработка не само што опстанува, туку и се развива.
Во последните години се појавија десетици иницијативи што ги поврзуваат творците од Северна Македонија, Србија, Албанија, Црна Гора, Косово и Босна и Херцеговина. Програмата „Култура и креативност за Западен Балкан“, поддржана од Европската Унија, е создадена токму со цел да го поттикне интеркултурниот дијалог и регионалната соработка меѓу културните работници во целиот регион. Таа денес ги поврзува фестивалите, театрите, писателите, музичарите и независните културни сцени низ Западен Балкан.
Особено впечатлив е проектот „Art for Public Speech and Regional Promotion“, во кој уметници од Северна Македонија, Србија, Црна Гора и Босна и Херцеговина заеднички создадоа музичко-поетски кабаре и настапуваа во повеќе градови од регионот. Наместо да ги нагласуваат разликите, тие создадоа простор за разговор за заедничките предизвици на младите генерации.
Слична порака испраќа и меѓународниот фестивал „Триетнес“ во Преспа, кој ги поврзува Северна Македонија, Албанија и Грција. Самата идеја на фестивалот е музиката да стане форма на културна дипломатија и средство за градење доверба меѓу соседите.
Уште поинтересен пример е изложбата „Substrates“, заеднички проект на уметници од Северна Македонија, Албанија и Србија, претставена во Париз. Тогаш организаторите испратија порака што денес звучи уште поактуелно – дека културата не признава граници и многу полесно ги надминува предрасудите отколку политиката.
Ова не значи дека уметниците живеат во свет без конфликти. Напротив. Тие доаѓаат од истите општества, ги чувствуваат истите политички притисоци и ги слушаат истите националистички пораки како и сите други граѓани.
Разликата е што нивната работа по природа бара соработка.
Еден композитор не прашува од која држава е виолинистот што ќе ја свири неговата музика. Театарски режисер не го оценува актерот според националноста. Добрата книга не станува помалку вредна ако е напишана на друг јазик.
Во таа смисла, културата е можеби најавтентичната европска вредност што Балканот веќе ја живее, дури и кога политиката не успева.
Затоа ваквите настани не треба да се гледаат само како концерти, изложби или фестивали. Тие се мали лаборатории на идната регионална соработка.
Балканот нема да стане подобро место затоа што политичарите ќе престанат да се расправаат. Историјата покажува дека тоа ретко се случува.
Но Балканот може да стане подобро место ако луѓето продолжат да создаваат заедно.
Таму каде што политиката гледа граници, уметноста гледа публика.
Таму каде што политиката гледа разлики, културата гледа инспирација.
А таму каде што политиката често гради ѕидови, уметноста упорно гради мостови.
Можеби токму затоа најважните регионални пораки денес не доаѓаат од владините кабинети, туку од концертните сали, театрите, фестивалите и галериите.
И можеби токму таму се крие поуката што Балканот најдолго ја учи – дека соработката не започнува со договор меѓу државите, туку со доверба меѓу луѓето.
