250 евра за родителите, а кој ќе одговара за системот?

Министерката за образование и наука Весна Јаневска потврди дека се подготвуваат измени на Законот за основно образование со кои родителите на ученици што вршат насилство ќе се казнуваат со 250 евра за секој насилен чин. Казната, според најавата, ќе важи и за родители што одбиваат соработка со училиштето или со надлежните институции.

Идејата на Министерството е јасна: ако родителите не реагираат, ќе реагира паричникот. Но токму тука почнува проблемот. Врсничкото насилство не е прекршок за паркирање, па да се реши со униформна казна. Тоа е сложен образовен, семеен, психолошки и социјален проблем, во кој најчесто има жртва што треба веднаш да се заштити, дете сторител што треба да се третира, родители што треба да бидат вклучени, училиште што мора да постапи и институции што не смеат да задоцнат.

Јаневска ја отвори мерката по серија инциденти во училиштата, меѓу кои и случајот во основното училиште „25 Мај“ во Ченто, каде што ученик беше повреден со остар предмет. Министерката тогаш изјави дека агресијата не се создава во училиштата, туку се носи од дома, а оружјето, како што рече, се внесува однадвор. Во исто време најави лиценцирање на училишните психолози, тимови за препознавање насилство, дежурства во ходници и дворови и поголема соработка со полицијата.

Во тоа објаснување има дел вистина, но и опасно поедноставување. Да, семејството има одговорност. Да, родителите мора да соработуваат кога нивното дете повредува, заканува, малтретира или внесува оружје. Но ако државата целиот одговор го сведе на 250 евра, тогаш таа всушност признава дека нема изграден систем што навреме препознава, спречува и третира насилство. Казната може да биде алатка, но не може да биде политика.

Прашањето е што точно мисли Јаневска дека ќе постигне со оваа казна. Дали родител што досега не се појавувал на состаноци одеднаш ќе стане одговорен затоа што ќе плати 250 евра? Дали ученик што со месеци врши булинг ќе престане затоа што дома стигнала прекршочна санкција? Дали жртвата ќе биде побезбедна следниот ден? Дали училиштето ќе добие психолог повеќе, протокол што функционира, стручна поддршка или тим за интервенција? Ако одговорот е не, тогаш казната е повеќе политички сигнал отколку реално решение.

Сериозните образовни системи не го третираат булингот како изолирана „семејна грешка“, туку како ризик за безбедноста, развојот и учењето на децата. УНЕСКО предупредува дека насилството и булингот во училиштата имаат долгорочни последици врз физичкото и менталното здравје, врз учењето и врз чувството на безбедност, а решенијата бараат пристап на целото училиште и поврзување со други сектори.

УНИЦЕФ во Македонија одамна предупредува дека насилството во училиштата не се следи и не се пријавува доволно, дека дел од сторителите остануваат без санкција и дека недостигот на податоци ја оневозможува вистинската политика. Организацијата нагласува дека реакцијата мора да ги заштити децата, да ја зачува нивната достоинственост и да обезбеди превенција, пријавување, упатување, третман и следење, а не само казна по настанот.

Токму тука е слабата точка на македонската дебата. Наместо да се зборува за национален регистар на пријави, обврзувачки рокови за реакција, јасни протоколи, број на психолози и педагози, обука на наставници, работа со родители и третман на децата сторители, јавноста доби бројка – 250 евра. Таа бројка е медиумски лесна, политички звучна и административно едноставна. Но образовно е сиромашна.

Во Финска, една од најчесто споменуваните земји кога се зборува за квалитетно образование, училиштата имаат обврска да обезбедат безбедна средина, планови за заштита од насилство, булинг и вознемирување и да ги известуваат родителите кога постои сомнеж за насилство. Таму фокусот не е на автоматска казна за родителите, туку на обврска на училиштето да има систем, план и одговорни лица.

Финскиот модел е важен и поради програмата KiVa, развиена на Универзитетот во Турку со поддршка од финското Министерство за образование. Нејзината ефикасност е проверувана преку големо рандомизирано истражување, а програмата се применува во огромен дел од финските основни училишта. KiVa не се потпира на една казна, туку на континуирана работа со ученици, наставници, директори, психолози и родители, со универзални и индивидуални интервенции.

Во Холандија, Законот за безбедност во училиштата од 2015 година ги обврзува училиштата да обезбедат безбедна училишна средина, да имаат призната анти-булинг програма, лице за контакт или координатор за булинг и да ја следат безбедноста и добросостојбата на учениците. Тоа е системска логика: државата не прашува само колку ќе плати родителот, туку што мора да направи училиштето пред насилството да ескалира.

Ирска, пак, во новите процедури „Bí Cineálta“ тргнува од пристап заснован на детските права, партнерство со учениците, родителите, училиштата и заедницата и јасни стратегии за различни форми на булинг, вклучително сајбер-булинг, расистички, сексистички и родово мотивиран булинг. Таму се бара училиштата да имаат политика, да водат евиденција и редовно да ја информираат управата за случаите.

Франција оди подалеку во казнената логика, но не на начин што може едноставно да се спореди со македонската идеја. Таму училишното и универзитетското малтретирање, вклучително и сајбер-булингот, е криминализирано, а најтешките случаи можат да водат кон високи казни. Но Франција истовремено развива и национални програми за превенција, пријавување, поддршка и реакција, како pHARe и линијата 3018. Значи, казната постои, но не како замена за системот, туку како крајна мерка во поцврста институционална рамка.

Дури и во Англија, каде што родителите навистина можат да бидат казнети, казните најчесто се врзани за неовластено отсуство од училиште, односно за јасно мерлива родителска обврска. За булинг, државните училишта мора да имаат политика за однесување и мерки за спречување на сите форми на малтретирање, но тоа не се сведува на автоматска парична казна за родителите по секој инцидент.

И Сингапур, кој често се наведува како строг образовен систем, не го гради одговорот само врз казна. Новите мерки за анти-булинг предвидуваат стандардизирани дисциплински постапки, рокови за реакција, следење на пријави, стапки на повторување, чувство на безбедност кај учениците, партнерство меѓу училиштето, домот и заедницата, како и психолошка и рехабилитациска поддршка.

Овие примери покажуваат една јасна разлика. Во сериозните системи, родителите се дел од решението, но не се единствената адреса на одговорност. Училиштето има обврски. Директорот има обврски. Стручната служба има обврски. Инспекторатот има обврски. Социјалните служби имаат обврски. Полицијата се вклучува кога има закана, оружје или кривично дело. Казната може да дојде на крајот, но не смее да биде почеток и крај на политиката.

Затоа предлогот на Јаневска отвора повеќе прашања отколку што затвора. Кој ќе утврдува дека ученикот извршил насилен чин? Директорот, наставникот, психологот, инспекторот, полицијата или судот? Дали исто ќе се третира еднократна тепачка и системски булинг што трае со месеци? Што ако родителот соработува, но детето има потреба од психолошка или социјална интервенција? Што ако насилното дете и самото е жртва на насилство дома? Што ако сиромашно семејство ја плати казната, но проблемот остане нерешен?

Особено ризично е ако казната се применува „за секој насилен чин“ без прецизна правна дефиниција и без јасна процедура. Така училиштата можат да почнат да пријавуваат за да се заштитат административно, родителите да кријат проблеми од страв од казна, а жртвите повторно да останат без реална заштита. Насилството во училиште не се решава со тоа што ќе се издаде платен налог, туку со тоа што ќе се прекине насилниот однос, ќе се заштити жртвата и ќе се работи со сторителот пред да се повтори.

Не е спорно дека државата мора да има санкции за родители што одбиваат соработка. Родител кој не доаѓа на повици, не презема ништо и ја саботира постапката не може да биде надвор од системот. Но тоа е сосема различно од автоматска казна „за секој чин“. Првата мерка ја казнува несоработката. Втората лесно може да стане алиби за државата да каже дека нешто направила, иако училиштето останало без психолог, без протокол, без следење и без реална превенција.

Ако Министерството навистина сака да направи пресврт, законот треба да почне од обврските на системот, а не од паричникот на родителот. На секое училиште му треба задолжителен план за превенција на насилство, обучен тим за брза реакција, јасен рок за постапување по пријава, доверлив канал за учениците, задолжително документирање на секој случај, редовен увид од училишниот одбор и Инспекторатот, програма за работа со децата што вршат насилство и итна заштита на жртвата.

Дури потоа може да се зборува за казни. И тие треба да бидат прецизно врзани за одбивање соработка, непочитување мерки, повторено игнорирање на институционални повици или прикривање сериозни ризици. Казната треба да биде дел од скала на мерки, по писмено предупредување, задолжително советување, вклучување центар за социјална работа и проценка на ризик. Само така 250 евра би имале некаква смисла. Во спротивно, ќе бидат само сметка за родителите и политички доказ дека Министерството „реагирало“.

Најголемиот проблем е што оваа мерка доаѓа во систем во кој веќе има недоверба. Родителите често се жалат дека училиштата не реагираат навреме. Наставниците велат дека немаат поддршка. Психолозите и педагозите се преоптоварени или ги нема во доволен број. Учениците често молчат затоа што не веруваат дека пријавувањето ќе ги заштити. Во таква средина, паричната казна не гради доверба, туку може дополнително да ја претвори постапката во меѓусебно обвинување.

Јаневска може да тврди дека казната ќе ги натера родителите да се вклучат. Но образовните системи што најсериозно се справуваат со булингот покажуваат дека родителите се вклучуваат преку обврска, партнерство, советување, следење и јасни процедури, а не само преку казнен лист. Ако државата сака родителот да биде одговорен, мора прво да покаже дека и училиштето е одговорно, и директорот е одговорен, и Министерството е одговорно.

Во спротивно, 250 евра ќе бидат само најевтиниот одговор на најскапиот проблем во училиштата. Насилството ќе остане таму каде што е – во ходниците, во дворовите, во групните чатови и во стравот на децата. А системот повторно ќе се појави дури откако ќе има видео, нож, полициски записник или прес-конференција.