Skip to content
На почетокот на XX век, кога Европа сè уште не знаела дека се приближува кон најголемите војни и револуции во својата модерна историја, еден јапонски офицер водел тајна војна илјадници километри далеку од својата земја.
Неговото име било Акаши Мотоџиро.
Јапонски воен офицер, дипломат и разузнавач, Акаши во годините пред и за време на Руско-јапонската војна бил испратен во Европа со задача која била многу поширока од класичното собирање разузнавачки информации. Неговата мисија била да ги пронајде слабите точки на Руската империја и, каде што е можно, да помогне тие слабости да се претворат во внатрешна нестабилност.
Јапонската Национална библиотека го опишува како офицер кој за време на Руско-јапонската војна од Стокхолм спроведувал разузнавачки активности насочени кон предизвикување немири во Русија. Јапонскиот архивски систем JACAR потврдува дека Акаши бил воен аташе во Париз, потоа во Русија, а во текот на војната бил префрлен во Стокхолм.
Но дали неговата тајна војна стигнала и до Балканот?
И уште поважно за нас: дали во таа операција постоел контакт со македонското револуционерно движење?
Одговорот, според досега достапните извори, е: за директна врска нема доказ. Но приказната за јапонската разузнавачка активност во Европа отвора интересна и сè уште недоволно истражена балканска трага.
Кој бил Акаши Мотоџиро?
Акаши Мотоџиро е роден во 1864 година во Фукуока, во семејство со самурајско потекло. Завршил Јапонска воена академија и Воен штабен колеџ, а постепено напредувал до позиција во Империјалниот генерален штаб.
Јапонскиот архивски запис покажува дека во 1901 година бил назначен за воен аташе во Париз, во 1902 година за воен аташе во руската легација, а во текот на 1904 година неговата работа се префрлила кон разузнавачка активност поврзана со војната со Русија. Подоцна станал генерал и гувернер на Тајван, но неговата историска репутација најмногу останала поврзана со тајната операција против Руската империја.
Не станувало збор само за шпион кој испраќал информации во Токио.
Акаши се обидувал да создаде мрежа.
Јапонија не сакала само да ја победи Русија на бојното поле
Руско-јапонската војна од 1904–1905 година била судир на две империи за доминација во Источна Азија. Но Јапонија била свесна дека се соочува со огромна империја чиј човечки и материјален потенцијал бил далеку поголем.
Затоа во Токио се појавила идејата дека Русија може да биде ослабена и одвнатре.
Акаши се обидел да воспостави контакти со руски опозициски и револуционерни кругови. Истражувањето на Анти Кујала покажува дека уште во 1903 година јапонскиот Генералштаб го разгледувал руското социјалистичко движење како потенцијален сојузник во субверзивните активности против Русија.
Кога војната започнала, оваа идеја добила уште поголема тежина.
Јапонија почнала финансиски да поддржува различни антицаристички политички и национални групи.
Истражувањето на Чихару Инаба покажува дека Акаши се залагал за финансиска помош за антицаристички политички и етнички групи со цел да се поттикне немир и да се ослаби царскиот режим одвнатре.
Тоа е суштината на неговата тајна војна.
„Рака Рјусју“ – сведоштво од самиот Акаши
Еден од најважните извори за оваа операција е самиот Акаши.
Неговото дело „Rakka Ryūsui“ подоцна е објавено во англиски превод како извештај за неговата тајна соработка со руските револуционерни партии за време на Руско-јапонската војна.
Книгата била објавена во Хелсинки во 1988 година во рамките на серијата „Studia Historica“, со превод на Чихару Инаба и редакција на финските историчари Олави Фелт и Анти Кујала. Универзитетот во Хелсинки ја води публикацијата како научен историски труд.
Тоа е важно бидејќи приказната за Акаши не почива само на подоцнежни легенди.
Постои негов сопствен извештај, постојат јапонски архивски документи, а неговата активност е предмет и на современа академска анализа.
Но токму тука треба да се направи разлика меѓу фактите и митот.
Во јапонската историска традиција Акаши понекогаш е претставуван речиси како човекот кој ја „предизвикал“ Руската револуција од 1905 година.
Современите историчари се многу повнимателни.
Јапонската финансиска и политичка поддршка за руската опозиција била реална, но не може сериозно да се тврди дека Акаши сам ја создал Револуцијата од 1905 година. Руската политичка и социјална криза имала свои длабоки внатрешни причини.
Јапонската операција можела да ја продлабочи кризата, но не ја создала од ништо.
Од Санкт Петербург до Стокхолм
Интересно е што Акаши не започнал како некаков мистериозен агент кој од самиот почеток имал задача да организира револуција.
Кога во 1902 година пристигнал во Санкт Петербург како воен аташе, според неговиот сопствен извештај се обидувал да воспостави контакти со руската опозиција, но во Русија не успеал да изгради таква мрежа.
Вистинската операција се развила откако се преселил во Стокхолм.
Од неутрална Шведска тој имал подобра позиција за контакти со руските револуционери, национални движења и други противници на царскиот режим.
Токму затоа неговата работа денес е интересна и за историчарите на разузнавањето: Акаши не се потпирал само на класичното шпионирање, туку се обидувал да ги поврзе геополитиката, финансирањето и политичката субверзија.
Современото истражување на руското разузнавање во Руско-јапонската војна потврдува дека јапонските разузнавачки операции биле широки и значајни, а руските слабости во проценката на јапонските намери имале сериозни последици.
А каде е тука Балканот?
Тука приказната станува многу посложена.
Прво, треба да се каже она што досега не го најдовме.
Нема пронајден директен и сигурен документ кој покажува дека Акаши Мотоџиро се сретнал со претставници на Македонската револуционерна организација, дека ја финансирал или дека на неа ѝ дал конкретна задача во рамките на јапонската операција против Русија.
Тоа е важна граница.
Не би било историски коректно од фактот дека Јапонија водела субверзивна операција против Русија да се извлече заклучок дека Акаши соработувал со македонските револуционери.
Но тоа не значи дека Балканот бил надвор од пошироката геополитичка слика.
Напротив.
На почетокот на XX век Балканот бил едно од најчувствителните подрачја во европската политика. Русија имала силни интереси на Балканот, а македонското прашање било едно од клучните прашања во односите меѓу Русија, Бугарија, Србија, Грција и Османлиската империја.
Затоа, од перспектива на јапонското разузнавање, Балканот можел да биде интересен не затоа што Јапонија имала некаква посебна македонска агенда, туку затоа што секое руско политичко, воено или дипломатско ангажирање во регионот имало потенцијал да биде дел од пошироката руска стратешка слика.
Македонија била важна поинаку
Тука се наоѓа суштинската разлика меѓу македонското револуционерно движење и дел од националните движења со кои Акаши директно соработувал.
Неговата операција била насочена кон ослабување на Руската империја.
Македонското револуционерно движење, пак, пред сè се борело против османлиската власт и за политичко ослободување или автономија на Македонија.
Русија не била неговиот главен непријател.
Напротив, Русија била една од големите сили чие влијание врз Балканот и македонското прашање било значајно.
Затоа тезата дека Јапонија би контактирала со македонски револуционери треба да се постави поинаку.
Не како приказна за јапонска поддршка на македонската борба.
Туку како прашање дали македонското прашање можело да биде интересна алатка во една поширока јапонска стратегија за зголемување на руското ангажирање во Европа.
Тоа е сосема поинаква хипотеза.
Јапонија навистина работела со национални движења
И тука постои важен историски пример.
Акаши соработувал со грузискиот револуционер Гиорги Деканозишвили во рамките на антицаристичките активности. Современото истражување на оваа соработка покажува дека Јапонија воспоставувала врски не само со руските социјалистички партии туку и со национални движења во рамките на Руската империја.
Тоа ја прави балканската хипотеза интересна, но не и докажана.
Од една страна, имаме потврден модел: Јапонија барала сојузници меѓу противниците на Русија.
Од друга страна, Македонија не била дел од Руската империја, туку од Османлиската.
Затоа директното пренесување на моделот од Кавказ во Македонија би било историски неоправдано без дополнителни документи.
Балканот како шаховска табла
Сепак, во годините околу Илинденското востание и Руско-јапонската војна, Балканот бил простор во кој се пресекувале интересите на големите сили.
Русија сакала да го зачува и прошири своето влијание.
Австро-Унгарија го следела развојот на националните движења.
Британија се грижела за рамнотежата на силите и патиштата кон Истокот.
Франција имала свои односи со Русија.
Османлиската империја се обидувала да го зачува својот европски простор.
А Бугарија, Србија и Грција имале свои национални проекции за Македонија.
Во таква Европа, една далекуисточна сила како Јапонија немала потреба да биде физички присутна на секое место за да има интерес за она што се случува таму.
Доволно било да го следи движењето на Русија.
Акаши бил човек кој токму тоа го правел.
Што можеме, а што не можеме да тврдиме?
Можеме да тврдиме дека Акаши бил еден од најзначајните јапонски разузнавачки офицери од ерата на Руско-јапонската војна.
Можеме да тврдиме дека Јапонија финансиски и политички поддржувала различни антицаристички и национални опозициски групи.
Можеме да тврдиме дека неговата операција била дел од пошироката јапонска стратегија за слабеење на Русија.
Можеме да тврдиме дека Акаши работел со луѓе од различни политички и национални средини.
Но не можеме да тврдиме дека Акаши соработувал со Македонската револуционерна организација.
Барем не врз основа на доказите што досега ги најдовме.
И токму оваа граница е важна.
Она што останува како историска трага
Прашањето сепак останува.
Ако Јапонија во 1904 и 1905 година била подготвена да финансира и политички да поддржува противници на Русија, ако Акаши имал задача да создава мрежи низ Европа и ако руското влијание на Балканот било толку важно, тогаш колку далеку навистина стигнала таа мрежа?
Дали Софија била само место низ кое минувале информации и луѓе?
Дали јапонските агенти и дипломати следеле што се случува со македонското револуционерно движење?
Дали Солун и македонското прашање биле само предмет на општо дипломатско набљудување или постоел посериозен разузнавачки интерес?
И дали во јапонските, руските, бугарските или османлиските архиви постои документ кој досега не бил поврзан со приказната за Акаши?
Тоа се прашања на кои не може да им се одговори со легенди.
Треба да се бараат документи.
Јапонскиот шпион и македонската трага
Можеби најинтересното во целата приказна е што таа не мора да заврши со сензационалниот заклучок дека „Јапонците ја финансирале ВМРО“.
Таков заклучок засега не е потврден.
Многу поинтересно е нешто друго.
На почетокот на XX век светот веќе станувал глобална политичка и разузнавачка мрежа.
Војната меѓу Јапонија и Русија се водела на Далечниот Исток, но последиците се чувствувале во Европа.
Руската револуционерна опозиција станала сојузник на Јапонија.
Националните движења можеле да станат инструменти во големата геополитика.
А Балканот, со своите востанија, национални движења и судирот на интересите на големите сили, бил едно од местата каде што таквите процеси можеле да се пресечат.
Акаши Мотоџиро бил еден од луѓето кои ја разбрале оваа нова логика порано од многу други.
Неговата тајна војна не била само шпионажа.
Била обид да се искористат слабостите на една империја против самата себе.
И токму затоа приказната за Акаши и Македонија останува отворена.
Не како докажана врска меѓу јапонскиот разузнавач и македонските револуционери, туку како историско прашање дали глобалната тајна војна против Русија на почетокот на XX век имала и балканска димензија.
Одговорот можеби сè уште лежи во архивите.
Ако воопшто постои, најверојатно нема да биде напишан со големи букви како „Македонија“.
Може да биде скриен во име на посредник, телеграма, извештај од Софија, дипломатска белешка од Цариград, полициско досие од Санкт Петербург или заборавена кореспонденција на некој револуционер.
И токму затоа приказната за Акаши Мотоџиро можеби допрва треба да биде истражена.
