Skip to content
Пред точно 25 години, на 13 август 2001 година, во претседателската резиденција на Водно беше потпишан Охридскиот рамковен договор. На фотографијата од потпишувањето има седум имиња, но зад договорот што го запре конфликтот стоеше многу поширок круг политичари, дипломати, посредници и експерти – а еден од клучните актери, Али Ахмети, воопшто не беше формален учесник ниту потписник на документот.
Архивите на ОБСЕ го расчистуваат и често погрешно пренесуваниот детал за местото: договорот бил постигнат во Охрид, но потпишан во Скопје на 13 август 2001 година. Самиот автентичен документ наведува дека политичкиот дијалог се водел под покровителство на претседателот Борис Трајковски.
Централната фигура на формалниот процес беше токму Борис Трајковски. Тој не беше само домаќин на преговорите. Уште во јуни ја туркаше идејата за политички излез од кризата и побара помош од НАТО за план што требаше да доведе до прекин на судирите и доброволно разоружување на ОНА. НАТО подоцна потврди дека барањето на Трајковски било основата врз која почнала да се подготвува операцијата за собирање на оружјето.
На македонската политичка страна на масата седеше тогашниот премиер и лидер на ВМРО-ДПМНЕ Љубчо Георгиевски. Неговата позиција во текот на кризата беше значително потврда од онаа на Трајковски, а архивските извештаи покажуваат дека во еден момент јавно ги отфрлил предлозите на западните посредници како неприфатливи и предупредувал дека водат кон федерализација. И покрај длабоките разлики и силниот притисок од сопственото политичко опкружување, Георгиевски на крајот го стави својот потпис на договорот.
Вториот голем македонски политички актер беше Бранко Црвенковски, тогаш лидер на СДСМ и поранешен премиер. Неговата партија во мај 2001 година влезе во широката владина коалиција создадена во екот на кризата. И Црвенковски имал сериозни резерви кон првичните меѓународни предлози, особено околу унитарниот карактер на државата, но СДСМ остана дел од политичкиот процес кој доведе до компромисот.
Албанскиот политички блок формално го претставуваа двајца лидери. Арбен Џафери, лидерот на ДПА, беше еден од највлијателните албански политичари во Македонија и претставник на партијата која веќе беше дел од владината коалиција. Другиот беше Имер Имери, претседател на ПДП. Токму Џафери и Имери ги застапуваа политичките барања поврзани со употребата на албанскиот јазик, застапеноста во институциите, локалната самоуправа и уставните промени. Во еден момент двајцата дури ги бојкотирале разговорите откако процесот дошол до сериозна блокада.
Така, петте домашни имиња на конечниот документ беа Борис Трајковски, Љубчо Георгиевски, Бранко Црвенковски, Арбен Џафери и Имер Имери. Тоа се формалните македонски потписници на Рамковниот договор.
Но без двајца странски дипломати тешко дека договорот ќе стигнеше до потпис.
Европската Унија го испрати поранешниот француски министер за одбрана Франсоа Леотар, а Соединетите Држави искусниот балкански дипломат Џејмс Пердју. Тие не беа страна во внатрешниот политички договор, туку посредници и меѓународни сведоци – токму така се наведени и во оригиналниот текст, под формулацијата „Witnessed By“.
Нивната задача беше далеку поголема од присуството на церемонијата. Пердју пристигнал во Скопје на 1 јули со порака дека ќе работи заедно со Леотар за македонските лидери да најдат политичко решение. Разговорите потоа станувале сè потешки – во јули предлогот на меѓународните посредници беше остро нападнат од македонската страна, а разговорите во еден момент беа практично пред распад.
Преговорите подоцна беа преместени во Охрид. По 11 дена интензивни разговори таму, Леотар на 8 август соопшти дека политичките лидери го парафирале договорот. Само часови подоцна следуваше еден од најкрвавите периоди од конфликтот, со загинати македонски војници и нови борби, па до самото потпишување на 13 август не беше сигурно дека политичкиот договор ќе преживее.
На фотографијата од потпишувањето, меѓутоа, го нема Али Ахмети.
Тоа е една од најважните разлики меѓу формалните потписници и вистинските актери на кризата. Ахмети, како политички лидер на ОНА, не беше страна во Охридските политички преговори и негов потпис не постои на Рамковниот договор. Но без согласност на вооружената формација за прекин на огнот, разоружување и распуштање, договорот тешко можеше да функционира. Оригиналниот документ изречно го врзува политичкото решение со доброволното разоружување на вооружените албански групи.
Токму тука се појавува уште еден помалку спомнуван актер – Питер Фејт. Како личен претставник на генералниот секретар на НАТО, тој одржувал комуникациски канали со ОНА и посредувал околу прекинот на огнот и обврската за разоружување. Лорд Џорџ Робертсон подоцна јавно изјави дека Фејт, на барање на Трајковски и Георгиевски, работел на обезбедување јасна обврска од ОНА дека ќе се разоружа и распушти.
На денот на потпишувањето НАТО отворено соопштуваше дека Фејт и натаму е во контакт со вооружената страна и дека Али Ахметиевата ОНА дала сигнал дека ќе го предаде оружјето доколку политичкиот договор се спроведува. Тоа покажува дека во 2001 година фактички постоеле две паралелни линии: официјални политички преговори со легалните партии и посебен канал преку НАТО кон вооружената ОНА.
Над Леотар, Пердју и Фејт стоеше уште еден дипломатски слој. Генералниот секретар на НАТО Џорџ Робертсон и високиот претставник на ЕУ Хавиер Солана беа директно вклучени во управувањето со кризата. На 5 јули тие заеднички го поздравија отворениот прекин на огнот и јасно порачаа дека нема воено решение, поврзувајќи го политичкиот договор со идната НАТО-мисија за разоружување.
Зад политичарите работеле и домашни правни и уставни експерти. Архивските извештаи го посочуваат професорот Љубомир Фрчкоски како еден од советниците на претседателот Трајковски вклучени во подготовката на политичката агенда за разговорите. Владо Поповски, пак, подоцна јавно беше претставуван како еден од креаторите и авторите на решенијата во Рамковниот договор.
Затоа приказната за Охрид не може да се сведе само на седумте потписи.
Формално, договорот го склучија претседателот Трајковски и лидерите Георгиевски, Црвенковски, Џафери и Имери, а Леотар и Пердју беа меѓународните посредници и сведоци. Политички и безбедносно, меѓу клучните актери беа и Ахмети, Фејт, Робертсон и Солана, како и експертите кои ги преточуваа политичките компромиси во уставни и законски решенија.
Договорот што тие го создадоа го отфрли насилството како средство за политички цели, го потврди суверенитетот, територијалниот интегритет и унитарниот карактер на Македонија и истовремено воведе пошироки механизми за правична застапеност, употреба на јазиците, локална самоуправа и заштита на заедниците. Два дена по неговото потпишување НАТО го одобри распоредувањето на штабот на операцијата „Essential Harvest“, а на 22 август ја активираше мисијата за доброволно собирање на оружјето од ОНА.
