Skip to content
Македонија го следи европскиот тренд со воведување брзи тестови за дрога преку плунка. Но, пред тие да станат дел од секојдневната полициска практика, државата мора јасно да одговори на неколку прашања што се однесуваат на законитоста, човековите права и довербата на граѓаните.
Вчера „Слободен печат“ објави дека Министерството за внатрешни работи, односно сообраќајната полиција, наскоро ќе користи брзи скрининг-тестови со плунка за откривање присуство на наркотични супстанции кај возачите. Со еден брис од усната шуплина, за десетина минути ќе може да се открие присуство на кокаин, амфетамин, метамфетамин, опијати, екстази, седативи и ТХЦ.
На прв поглед, ова изгледа како уште една модернизација на сообраќајната контрола. Всушност, вакви тестови одамна користат Франција, Италија, Данска, Ирска, Шпанија, Хрватска, Словенија и повеќе други европски држави. Европската агенција за дроги (EUDA) ги препознава како легитимна алатка за откривање возачи под дејство на дрога.
Но, европската практика покажува уште нешто.
Колку е важна технологијата, толку е важна и законската рамка што ја ограничува нејзината употреба.
Првата дилема: Каде е законската основа?
Во постојниот Закон за безбедност на сообраќајот на патиштата постојат одредби што овозможуваат контрола на психофизичката состојба на возачите и проверка дали управуваат под дејство на алкохол или психоактивни супстанции.
Но, засега не е јавно објаснето врз основа на кој конкретен член од законот или врз основа на кој подзаконски акт ќе се применуваат новите орални тестови со плунка.
Токму затоа првото прашање што јавноста има право да го постави е едноставно:
Дали е изменет законот, донесен правилник или станува збор за нова интерна процедура на МВР?
Во правната држава, ограничувањето на правата на граѓаните мора да биде експлицитно пропишано со закон, а не да се претпоставува.
Втората дилема: Дали полицаецот ќе може да тестира кого ќе посака?
Ова е веројатно најчувствителното прашање.
Во европските држави не постои единствен модел.
Во некои земји полицијата може да врши случајни проверки.
Во други тестирањето е дозволено само ако постои основано сомневање дека возачот е под дејство на дрога.
Во трети, тестирањето следува по сообраќајна несреќа или по сторен прекршок.
Оттука, најважното прашање за Македонија не е дали ќе има тестови.
Прашањето е:
Кој ќе одлучува кој возач ќе биде тестиран?
Ако критериумите не бидат јасно утврдени, секое широко дискреционо право носи ризик од селективна примена и различен третман на граѓаните.
Третата дилема: Плунката не е само плунка, таа е и ДНК материјал
Научно гледано, плунката содржи човечки клетки од кои може да се изолира ДНК.
Но тоа не значи дека секое земање плунка претставува ДНК анализа.
Кај овие тестови се користи имунохемиски метод за откривање присуство на наркотични супстанции, а не генетичко профилирање.
Сепак, останува важно прашањето:
Што се случува со примерокот по завршувањето на тестирањето?
Дали веднаш се уништува?
Дали се архивира?
Кој има пристап до него?
Во европската пракса овие процедури најчесто се детално регулирани токму за да се избегнат сомневања за злоупотреба на биолошки материјал.
Четвртата дилема: Што ако тестот покаже позитивен резултат?
Европската практика е речиси едногласна.
Брзиот тест со плунка не претставува конечен доказ.
Тој служи како скрининг, односно како почетна проверка.
Доколку резултатот е позитивен, во најголем број држави задолжително следува лабораториска анализа, најчесто со примерок од крв, која единствено може да биде доказ во прекршочна или кривична постапка.
Тоа е една од најважните гаранции против лажно позитивни резултати.
Прашањето е дали истиот принцип ќе биде доследно применет и во Македонија.
Петтата дилема: Што ако тестот е негативен?
Замислете ситуација.
Возач е издвоен од колоната.
Пред очите на другите учесници во сообраќајот е тестиран како потенцијален корисник на дрога.
По десет минути резултатот е негативен.
Постапката завршува.
Но останува прашањето:
Дали постојат механизми што ќе обезбедат ваквата контрола да не стане средство за понижување, селекција или злоупотреба?
Во европските држави негативниот резултат најчесто не создава право на надомест на штета, затоа што тестирањето е дел од законски пропишаните полициски овластувања.
Токму затоа е клучно тие овластувања однапред да бидат прецизно утврдени.
Шестата дилема: Колку се сигурни брзите тестови?
Ниту еден брз тест во светот не е стопроцентно точен.
Поради тоа европските држави никогаш не се потпираат само на скринингот.
Позитивниот резултат задолжително се потврдува во овластена лабораторија.
Истовремено, јавноста има право да знае:
Кој е производителот на тестовите?
Дали се медицински сертифицирани?
Дали ги исполнуваат европските стандарди?
Колкава е нивната чувствителност и специфичност?
Тоа не се технички детали, туку прашања што директно влијаат врз довербата во системот.
Седмата дилема: Без доверба нема успешна примена
Никој сериозно не спори дека дрогираните возачи претставуваат сериозна опасност.
И никој не спори дека полицијата мора да располага со современи средства за нивно откривање.
Но искуството од Европа покажува дека успешноста на ваквите мерки не зависи само од технологијата.
Таа зависи од довербата на граѓаните.
А доверба нема без јасни правила.
Граѓаните мора однапред да знаат кога можат да бидат тестирани, кој ја носи одлуката, како се постапува со примерокот, како се потврдува позитивниот резултат и кои се нивните права во текот на постапката.
Европската лекција
Брзите тестови за дрога не се проблем сами по себе.
Напротив, тие одамна се дел од европската практика и претставуваат важна алатка во борбата против возењето под дејство на психоактивни супстанции.
Но европската лекција е јасна.
Колку е важна ефикасноста, толку се важни законитоста, пропорционалноста и заштитата на човековите права.
Македонија има можност да воведе современа практика.
Но пред првиот возач да биде тестиран со брис од плунка, јавноста заслужува јасен одговор на едноставно прашање:
Дали се воспоставува нова безбедносна мерка со прецизни законски гаранции или се отвора простор за широка дискреција што може да ја наруши довербата во институциите?
