Skip to content
Секој нов случај на врсничко насилство во Македонија повторно го отвора истото прашање – дали навистина не постои начин овој проблем да се спречи? По секоја трагедија следуваат осуди, апели, ветувања за построги казни и повици за поголема одговорност на училиштата и родителите. Но, кога вниманието на јавноста ќе стивне, најчесто стивнуваат и институционалните активности.
Искуството на повеќе европски и азиски земји покажува дека врсничкото насилство не може целосно да исчезне, но може значително да се намали. Најважната лекција е дека проблемот не се решава со еднократни акции или со казни по веќе сторено насилство, туку со системска превенција што трае со години.
KiVa програмата – Финска
Најчесто како пример се наведува Финска, која ја разви програмата KiVa, денес сметана за една од најуспешните во светот. Нејзината основна филозофија е дека врсничкото насилство никогаш не е проблем само меѓу насилникот и жртвата. Во секој таков случај постои публика – соученици кои молчат, се смеат, снимаат или едноставно не реагираат. Токму затоа финскиот модел не се концентрира исклучиво на насилникот, туку работи со целото одделение. Учениците се учат дека нивната реакција може да биде пресудна: ако групата не го поддржува насилството, насилникот многу побрзо ја губи мотивацијата да продолжи.
Во финските училишта наставниците поминуваат специјални обуки за препознавање на првите знаци на изолација, понижување и психолошко малтретирање. Програмата не започнува кога ќе се случи инцидент, туку уште на почетокот на учебната година преку разговори, работилници и активности со учениците. Истражувањата покажуваат дека таму каде што KiVa се применува доследно, бројот на случаи на врсничко насилство е значително намален, а учениците пријавуваат дека се чувствуваат побезбедно и имаат поголема доверба во училиштето.
Olweus Bullying Prevention Program – Норвешка
Норвешка уште пред повеќе од четири децении започна да развива национален пристап против врсничкото насилство преку програмата на психологот Дан Олвеус. Наместо реакција по инцидент, норвешките училишта воспоставуваат јасни правила на однесување што важат за сите ученици. Наставниците редовно разговараат со учениците за односите во одделението, а родителите не се информираат само кога ќе се случи проблем, туку активно учествуваат во неговото спречување.
Особено внимание се посветува на просторот во кој најчесто се случува насилството. Наместо да се претпоставува дека проблемите се случуваат само во училницата, се зголемува присуството на наставници и дежурни лица во ходниците, дворовите, спортските терени и другите места каде учениците остануваат без надзор. Според долгогодишните анализи, училиштата што доследно ја применуваат оваа програма бележат намалување на врсничкото насилство за околу една третина, а во некои средини и за речиси половина.
Шкотска – пристап заснован на детски права
Во Шкотска пристапот е поинаков. Таму врсничкото насилство не се третира само како дисциплински проблем, туку како прашање на благосостојбата на детето. Наместо сè да остане на директорот или на одделенскиот наставник, секој посериозен случај го разгледуваат тимови составени од психолози, педагози, социјални работници и наставници. Целта не е само да се санкционира сторителот, туку да се разбере зошто дошло до насилството, каква поддршка му е потребна на детето-жртва, но и кои фактори довеле друго дете да стане насилник.
Јапонија – Превенција, превенција, превенција
Јапонија, пак, покажува дека превенцијата започнува многу пред да се појави насилството. Во училиштата големо внимание се посветува на воспитувањето за емпатија, меѓусебна почит и чувство на заедничка одговорност. Учениците уште од најрана возраст учат дека исклучувањето на некого од групата, понижувањето или исмејувањето не се „детска игра“, туку однесување што може да остави трајни последици. Наставниците се обучени веднаш да реагираат на првите знаци дека некое дете станува изолирано или мета на потсмев, наместо да чекаат ситуацијата да ескалира.
Иако овие модели се развивани во различни образовни системи, сите имаат неколку заеднички карактеристики. Ниту една успешна држава не го сведува решението само на казнување на насилниците. Напротив, најголем дел од ресурсите се вложуваат во превенција, во континуирана обука на наставниците, во создавање доверба кај учениците да пријавуваат насилство и во активно вклучување на родителите. Подеднакво важно е што секоја политика постојано се следи, анализира и прилагодува врз основа на резултатите, а не останува само запишана во стратегии и правилници.
Што недостига во Македонија?
За Македонија, овие искуства покажуваат дека не постои едно чудотворно решение што преку ноќ ќе го искорени врсничкото насилство. Но, постојат докажани модели кои можат да се приспособат и да дадат резултати. Наместо институциите повторно да реагираат само по нов трагичен случај, можеби е време вниманието да се насочи кон она што веќе функционира во други држави. Прашањето повеќе не е дали постојат решенија. Прашањето е дали постои подготвеност тие конечно да почнат системски да се применуваат и во македонските училишта.
Во Македонија не недостигаат закони, правилници и протоколи за постапување во случаи на врсничко насилство. Проблемот е што тие најчесто остануваат на хартија, а системот реагира дури откако ќе се случи сериозен инцидент. За разлика од Финска, Норвешка или Шкотска, кај нас превенцијата сè уште не е поставена како секојдневна и задолжителна практика во училиштата.
Голем дел од училиштата работат со ограничени стручни ресурси. Психолозите и педагозите често се задолжени за стотици ученици, а во некои средини едно стручно лице покрива и повеќе училишта. Тоа значи дека нема доволно време за континуирана работа со децата, ниту за навремено препознавање на првите знаци на изолација, малтретирање или агресивно однесување.
Дополнителен проблем е што врсничкото насилство сè уште често се доживува како „детска работа“, „караница меѓу ученици“ или „нешто што само ќе помине“. Таквиот пристап ги охрабрува насилниците, а кај жртвите создава чувство дека нема кој да ги заштити. Во успешните европски модели токму првите, навидум мали инциденти се сигнал за интервенција, затоа што искуството покажува дека сериозното насилство речиси никогаш не започнува одеднаш.
Во Македонија недостига и систематска едукација на наставниците за препознавање и спречување на различните форми на врсничко насилство, особено на психолошкото и дигиталното насилство, кои многу потешко се забележуваат од физичките инциденти. Истовремено, родителите најчесто се вклучуваат дури кога проблемот веќе ескалирал, наместо да бидат активни партнери во неговото спречување.
Она што најмногу недостига е континуитет. По секој тежок случај следуваат најави за нови мерки, засилени контроли и измени на правилниците, но тие ретко се претвораат во долгорочни програми што ќе се применуваат во секое училиште, секој ден и со години. Токму тоа е заедничката карактеристика на земјите кои успеале значително да го намалат врсничкото насилство – тие не реагираат само по трагедиите, туку постојано инвестираат во превенција, во обука на наставниците, во поддршка на учениците и во создавање училишна култура во која насилството не се толерира, туку навреме се препознава и се спречува.
Искуството на Финска, Норвешка, Шкотска и Јапонија покажува дека врсничкото насилство не е судбина со која општеството мора да живее. Тоа е проблем што може значително да се намали ако државата не реагира само по трагедиите, туку вложува во превенција секој ден.
