Skip to content
Продажбата на N1, Nova S, Danas и Radar во Србија, паралелно со ширењето на „Ало“ кон македонскиот медиумски простор, отвора прашање многу поголемо од една бизнис-трансакција: кој ќе ја контролира информацијата на Балканот кога политичката битка повторно ќе се води и преку медиумите?
Зоран БОЈАРОВСКИ
Медиумскиот пазар на Балканот повторно се преструктурира. Овојпат, меѓу купопродажбите, новите сопственици и инвестиционите фондови, се појавуваат и имиња кои веќе имаат значајна улога во регионалниот медиумски простор.
Во Србија, во тек е промена на сопственоста на дел од највлијателните медиуми кои во јавноста со години се препознаваат како независни или критички настроени кон власта. Во Македонија, пак, српскиот медиумски систем „Ало“ веќе има конкретен, официјално регистриран план за влез на пазарот преку преземање на два медиуми.
Двете приказни не се ист процес и нема доказ дека се дел од една иста операција. Но, нивното временско совпаѓање и насоката на движење на капиталот се доволна причина за сериозно прашање: дали пред нас е нова фаза на концентрација на медиумската моќ на Западен Балкан?
Србија: кога сопственикот се менува, а стравот останува
На 29 мај годинава United Group официјално објави дека постигнал договор со Alpac Capital за продажба на Adria News Network – медиумската мрежа во која се наоѓаат N1, Nova S, Danas, Radar и други медиуми во регионот.
Како што наведува United Group, ANN ги обединува овие медиуми во Србија и други земји од Западен Балкан, со публика од повеќе од 16 милиони луѓе и повеќе од 1.000 новинари и други вработени. Од United Group тогаш соопштија дека договорот содржи гаранции за уредувачка независност, одвојување на уредувачките од комерцијалните интереси и задржување на независно советодавно тело.
Тоа е официјалната страна на приказната.
Но, постои и другата.
Речиси 30 организации на граѓанското општество и новинарски здруженија во Србија уште во мај предупредија дека продажбата на медиумите на Alpac Capital може да претставува сериозна закана за медиумскиот плурализам и независното новинарство.
А на 17 август процесот доби и конкретна управувачка форма. Според објавените информации, сопственикот на Alpac Capital, Педро Варгас Сантос Давид, бил регистриран како директор на српските компании во кои се наоѓаат N1, Nova S, Danas, Radar и Nova. Дел од дотогашните директори биле разрешени.
Токму овој момент е значаен. Затоа што медиумската независност не се брани само со тоа дали некој ќе му каже на новинарот што да напише.
Сопственикот има влијание врз тоа колку новинари ќе има редакцијата, колку ќе се инвестира во истражувачко новинарство, каква ќе биде мрежата на дописници, кој ќе го поставува менаџментот и колкава финансиска сигурност ќе има медиумот.
Затоа промената на сопственоста е секогаш и политичко прашање, дури и кога формално е само бизнис-трансакција.
Особено во земја во која, по речиси две години студентски протести и силна политичка поларизација, повторно се отвора прашањето за иднината на власта и се очекуваат парламентарни избори.
Кој е Alpac Capital и зошто во приказната се појавува Унгарија?
Ова е можеби најчувствителниот дел од приказната.
Alpac Capital е португалска инвестициска компанија која во 2022 година ја презеде контролата врз Euronews. Токму финансиската конструкција на таа трансакција подоцна стана предмет на истражувања во кои се појави трага кон Унгарија.
Истражувањето на Direkt36, објавено во соработка со други европски медиуми, покажа дека 45 милиони евра за купувањето на Euronews биле обезбедени преку унгарскиот државен капитален фонд Széchenyi Funds. Дополнително, компанијата New Land Media на унгарскиот бизнисмен Гуља Балаши, познат како близок до владата на Виктор Орбан, обезбедила уште 12,5 милиони евра преку заем.
Станува збор за вкупно 57,5 милиони евра од извори поврзани со Унгарија, во трансакција чија вкупна вредност се проценувала на околу 170 милиони евра.
Тоа не значи автоматски дека Унгарија ја контролира Alpac Capital.
Не значи ниту дека секоја редакција што денес е во сопственичката структура на Alpac Capital добива инструкции од Будимпешта.
Но, патот на парите е легитимно новинарско прашање.
Особено кога истиот инвеститор подоцна влегува во сопственичката структура на медиуми кои во една земја имаат исклучително значајна улога во информирањето на јавноста.
Затоа БГНЕС во својата анализа на пренаредувањето на српскиот медиумски пазар посебно ја отвора токму оваа финансиска трага и предупредува на можните последици врз независното новинарство.
Но додека едни медиуми се продаваат во Србија, „Ало“ тргнува кон Македонија
И тука македонската приказна престанува да биде шпекулација.
На веб-страницата на Комисијата за заштита на конкуренцијата стојат две официјални постапки од јули годинава: едната се однесува на концентрацијата со која АЛО МЕДИА СИСТЕМ ДООЕЛ Скопје треба да стекне контрола над НАША ТВ ДООЕЛ Скопје, а другата на стекнување контрола над ТРД РФМ ДООЕЛ Скопје. На 22 јули КЗК ги објавила и одлуките за двете концентрации.
Тоа значи дека влезот на „Ало“ на македонскиот медиумски пазар не е повеќе на ниво на најави.
Процесот е регистриран пред македонскиот регулатор.
Како што објави и Независното здружение на новинари на Србија (НУНС), повикувајќи се на информациите на македонската Комисија за заштита на конкуренцијата, планот е „Ало медиа систем“ да ги преземе Наша ТВ и Радио РФМ во Скопје.
Тоа е важна промена на медиумската карта.
Затоа што не станува збор за македонски инвеститор кој случајно го проширува својот бизнис.
Станува збор за српска медиумска компанија која го шири своето присуство надвор од Србија.
А тоа се случува во момент кога во самата Србија истата група забрзано гради мрежа од локални медиуми.
„Ало“ веќе гради мрежа во Србија
Како што посочува БГНЕС, преку компанијата Best Media Team се преземени или се преземаат медиуми во повеќе српски градови – меѓу нив Ужице, Прибој, Ваљево, Зрењанин, Кикинда, Лозница, Ивањица и Бачка Паланка.
Според податоците наведени од БГНЕС, во сопственичката структура на Best Media Team 90 отсто се поврзуваат со „Ало“, додека останатите 10 отсто ги поседува Драган Ј. Вучиќевиќ од Informer.
И тука се појавува уште еден важен елемент.
Здружението на независни електронски медиуми ANEM објави дека компаниите поврзани со „Ало“, „Информер“ и нивните заеднички фирми веќе добиваат значителни средства преку српскиот систем на проектно кофинансирање на медиумски содржини. Според ANEM, само во првите 100 завршени конкурси во 2026 година, поврзаните компании добиле десетици милиони динари.
Ова покажува дека медиумската моќ денес не се гради само со купување телевизија или весник.
Се гради со мрежа.
Со локални телевизии, радија, портали, продукциски компании, јавни средства, рекламен пазар и сопственичко поврзување.
И токму затоа македонскиот случај заслужува внимание.
Од Белград кон Скопје
Во Македонија засега гледаме само еден потврден сопственички процес: АЛО МЕДИА СИСТЕМ ДООЕЛ Скопје треба да стекне контрола над Наша ТВ и РФМ.
Сè што оди подалеку од тоа – на пример тврдења дека зад ова стои поширок политички план за преземање на македонските независни медиуми – во овој момент треба да се третира како шпекулација, а не како утврден факт.
Но, новинарството не треба да ја игнорира шпекулацијата. Треба да ја стави на проверка.
А проверката започнува со едноставно прашање: кој е сопственикот, кој го финансира и каде сè веќе има интереси?
Во српскиот случај, сопственичката промена на N1, Nova S, Danas и Radar ја носи Alpac Capital. Во македонскиот случај, сопственичката експанзија на „Ало“ е официјално евидентирана преку постапките пред КЗК.
Тоа се два одделни процеси.
Но и двата се случуваат на истиот медиумски простор – Западен Балкан – во момент кога медиумската политика повторно станува една од клучните битки за политичкото влијание.
Најголемата опасност не е кој ќе го купи медиумот
Најголемата опасност е јавноста да не забележи дека медиумот воопшто е купен.
Во демократските општества сопственичката промена сама по себе не е проблем. Медиумите се бизниси и легитимно е инвеститорите да купуваат, продаваат и развиваат медиумски компании.
Проблемот настанува кога сопственичката концентрација ќе стане толку голема што ќе го намали плурализмот.
И уште повеќе кога капиталот во медиумите ќе се спои со политичко влијание, јавни пари и контрола врз повеќе канали на информирање.
Тогаш граѓанинот формално може да има десет телевизии, дваесет портали и десетици весници, а суштински да добива информација од само неколку центри на моќ.
Тоа е вистинската опасност.
Не цензурата во нејзината стара форма, туку концентрацијата на сопственоста во форма на плурализам.
Балканот повторно станува медиумска лабораторија
Од оваа перспектива, Србија и Македонија се интересни како две различни точки на истиот регионален процес.
Во Србија гледаме преземање на голем независен медиумски пакет од страна на инвестициски фонд со меѓународна сопственичка структура, при што во минатото финансирањето на неговата експанзија во медиумите било поврзано и со унгарски извори на капитал.
Во исто време, „Ало“ гради мрежа од локални медиуми во Србија и се шири кон Македонија.
Не постои доказ дека сите овие процеси се дел од една координирана операција.
Но, постои нешто друго што е неспорно: медиумскиот капитал се движи преку границите многу побрзо отколку што јавноста ја следи неговата сопственичка структура.
Оттаму, прашањето е кој утре ќе има доволно медиумска инфраструктура за да ја поставува агендата во Србија, Македонија и пошироко на Балканот?
Затоа насловот „Од Белград до Скопје: кој го купува Балканот на медиумскиот пазар?“ не треба да се чита како тврдење дека постои еден купувач и еден план.
Треба да се чита како предупредување дека медиумскиот пазар повторно се концентрира, а со него се концентрира и моќта да се одреди што ќе биде вест, што ќе биде тема и, на крајот, што ќе мисли јавноста дека е вистина.
А тоа, во година во која Србија повторно се подготвува за голема политичка пресметка и во време кога Македонија се соочува со сопствени сериозни политички и институционални поделби, повеќе не е само медиумско прашање.
Тоа е прашање на демократијата.
