Skip to content
Околу 55 милиони евра беа потрошени во последните четири години за изградба на хидроцентрала на реката Лим, на истокот од Босна и Херцеговина. Сепак, парите отидоа „во вода“, бидејќи изградбата дури и не започна.
Во 2012 година, рускиот бизнисмен Рашид Сардаров, сопственик на „Комсар Енерџи РС“, ја доби концесијата. Две години подоцна, тој и тогашниот претседател на Република Српска Милорад Додик го поставија камен-темелникот.
Сепак, владата на ентитетот на Босна и Херцеговина Република Српска во 2022 година, без дополнително појаснување, му плати на Сардар 35 милиони евра и ја презеде концесијата. Новиот камен-темелник беше поставен во јули 2023 година.
Потоа таа му плати аванс на изведувачот од Турција во износ од 20 милиони евра.
Сепак, и овој договор беше раскинат. Причината – турската компанија НГА Билд побара од владата на ентитетот да го промени проектот. Како што објаснија, оригиналната била проектирана да издржи послаби поплави, а новата утврдила дека зградата мора да биде изградена да издржи 1.000-годишна вода, односно значително посилни поплави.
Зошто овој проблем не бил забележан порано, кој е одговорен за потрошените пари и дали проектот ќе се продолжи, на Радио Слободна Европа не одговориле од Владата на РС, надлежното Министерство за енергетика и Електропривреда РС, која е носител на проектот.
Што било спорно за турската компанија?
Директорот на Електропривреда РС, Лука Петровиќ, претходно изјави за медиумите дека подоцна е утврдено дека електраната е проектирана да издржи таканаречена 500-годишна вода, односно послаби екстремни поплави. Електропривреда, сепак, смета дека зградата мора да биде изградена на таков начин што ќе може да издржи 1.000-годишна вода, односно значително посилни поплави.
Таквата модификација подразбира поголема брана, посилни прелевања за вода и дополнителна заштита, но и значително повисоки трошоци.
Промената на проектот би значела повисоки трошоци и нова документација, што изведувачот не ја прифатил.
Турската компанија не одговорила на барањето на RSE за статусот на проектот, зошто е раскинат договорот, колку пари им се исплатени и дали ќе го вратат авансот.
Според официјалните податоци на таа компанија, вредноста на проектот била проценета на 98 милиони евра, а планираниот капацитет на електраната на 36,8 мегавати.
Проектот е стар повеќе од една деценија
Економистите и граѓанските организации предупредуваат дека ова е сериозен неуспех на институциите, бидејќи основните технички недостатоци, како што наведуваат, не биле проверени на време.
„Неверојатно е што по три години се откриваат проблеми во дизајнот. Сето ова мора да било јасно во моментот кога е купена концесијата“, вели економистот Зоран Павловиќ.
Транспаренси Интернешнл во Босна и Херцеговина истакнува дека јавноста сè уште нема јасни одговори на клучните прашања, кој ги донел одлуките, зошто проектот не бил запрен порано и дали постои можност за враќање на дел од инвестираните пари.
„Наместо владата да го раскине договорот поради неисполнување на обврските на инвеститорот, ние сме доведени до свршен чин во кој повторно се губат јавни пари. За жал, денес, децениското отсуство на стратешко размислување се исплатува“, нагласува Срѓан Траљиќ од Транспарентност.
Повеќе од 150 милиони евра за нереализирани проекти
Проектот „Мрсово“ е еден во низата дела на Комсар Енерџи РС, кој со години е стратешки партнер на Владата на РС во енергетски проекти.
Владата постојано ги презема или реструктуира проектите на оваа компанија, честопати со нетранспарентни одлуки.
Според официјалните податоци, повеќе од 150 милиони евра јавни пари биле исплатени за разни концесии, компании и неуспешни проекти.
Сардаров, кој доби државјанство на БиХ пред речиси 15 години како „значаен инвеститор“, ветил дека ќе инвестира повеќе од половина милијарда евра во изградба на хидроелектрани и изградба на уште еден блок од ТЕЦ Угљевик.
Уште во 2013 година, тој доби концесија за наоѓалиште на јаглен, заедно со концесија за изградба на третиот блок од ТЕЦ Угљевик.
Сепак, рускиот инвеститор никогаш не ја изградил електраната, а властите со години му излегувале во пресрет и ги одложувале роковите, сè додека не дошло до ситуација ТЕЦ Угљевик да нема јаглен и да им треба експлоататорско поле за кое Сарадаров има концесија.
Затоа, на крајот на април оваа година, Владата на РС, преку јавното претпријатие „Гас РЕС“, ја презеде компанијата Комсар Енерџи РС. Потоа на Сардаров му беа исплатени околу 120 милиони евра.
Транспаренси Интернешнл предупредува дека анализите на ризикот никогаш не биле презентирани на јавноста, ниту пак е утврдена одговорност за донесување одлуки.
„Апсолутно е јасно дека за сите овие проекти не биле достапни анализи и проценки на ризикот од овие инвестиции. На крајот, дојдовме до заклучок дека нема такви проекти, а плативме стотици милиони марки на компанија која не направи ништо. Секако, надлежните институции треба да ја проверат одговорноста на оние што склучиле таков договор, бидејќи досегашната пракса покажа загрижувачки модел во кој државата ги презема неуспешните инвестиции на приватни лица со јавни пари“, истакнува Траљиќ.
Кој е Рашид Сардаров?
Овој руски милијардер, по потекло од Дагестан, главно се занимава со инвестиции во енергетски извори. Тој е сопственик на нафтената компанија „Јужно-уралска индустриска компанија“, чија вредност надминува две милијарди долари.
Неговото име се најде и во „Панамските документи“, документи што откриваат како богатите перат пари преку „даночни раеви“.
Со одлука на Советот на министри, во 2011 година, Сардаров доби државјанство на БиХ како „значаен инвеститор“.
Тој доби државјанство на свое лично барање, со препорака на Владата на РС, која во тоа време изјави дека тој е „лице од особена корист за Босна и Херцеговина“.
Законските услови за бизнисмени како Сердаров да добијат државјанство се да инвестираат „значаен износ“ пари или да вработат „значаен број работници“.