Skip to content
Партијата за правда и развој (АКП), која владее со Турција четвртина век, ја одбележува својата 25-годишнина во време кога земјата е во уште еден период на политичка тензија и длабоки поделби меѓу владејачките и опозициските партии*.
Основана на 14 август 2001 година, под водство на Реџеп Таип Ердоган, АКП стана доминантна политичка сила во Турција, победувајќи на парламентарните избори во ноември 2002 година и оттогаш останува во центарот на политичкиот систем. Ердоган првично ја водеше владата како премиер, а е претседател на земјата од 2014 година.
Годишнината е обележана со две радикално различни проценки на изминатите 25 години. Според Ердоган и неговите сојузници, владеењето на АКП беше период на масовна модернизација, економски развој, проширување на јавните услуги и трансформација на Турција во независна сила во одбранбената индустрија.
Во исто време, опозицијата и голем број меѓународни набљудувачи ги дефинираат последните години како период на зголемена концентрација на извршната власт, слабеење на механизмите за институционална контрола и зголемен притисок врз политичките противници.
Ердоган: Нема да се замориме
На прославата на 25-годишнината во Анкара, Ердоган нагласи дека партијата исполнила околу 90% од обврските утврдени во своите програми и изборни манифести. „Никој нека не очекува да се замориме“, рече турскиот претседател, нагласувајќи дека и покрај постигнатото, работата на партијата не е завршена. Како едно од најзначајните достигнувања на владата, тој го посочи развојот на турската одбранбена индустрија. Според него, земјата преминала од зависност од увоз на основно оружје до производство на воени бродови, беспилотни летала, хеликоптери, тенкови, ракети и подморници.
Ердоган, исто така, ги нагласи инвестициите во здравството, образованието, транспортот и инфраструктурата. Меѓу политичките одлуки што ги претставува како исполнување на обврските, тој посочи на укинувањето на ограничувањата за носење шамии во јавните институции и образовниот систем, како и повторната трансформација на Света Софија во џамија во 2020 година.
Претседателот, исто така, ја бранеше транзицијата кон претседателски систем на владеење, која стапи на сила по изборите во 2018 година. Според него, новиот модел ја надмина долгогодишната политичка нестабилност во Турција.
АКП нагласува дека за 25 години успеала да ја промени структурата на турската економија, да ги прошири јавните услуги и да ја зајакне меѓународната позиција на земјата. Партијата го дефинира периодот како доследно остварување на ветувањето со кое е основана во 2001 година – „затворена за темнината, отворена за светлината“.
Од економски реформи до претседателски систем
Првата деценија на АКП е навистина поврзана со забрзан економски раст, големи инвестиции во инфраструктурата и проширување на пристапот до здравствена заштита. Владата, исто така, презеде голем број реформи, презентирани како дел од стремежот на Турција да се приклучи кон Европската Унија. Преговорите за пристапување во ЕУ започнаа во 2005 година, но процесот постепено го изгуби моментумот. Од 2018 година, преговорите се ефикасно блокирани поради растечките критики за состојбата на демократските институции и владеењето на правото во земјата.
Паралелно, односите меѓу владата и опозицијата постепено се влошуваат.
Протестите во паркот Гези во 2013 година, последователните истраги за корупција против владини функционери и конфликтот меѓу владата и движењето Фетулах Ѓулен го означија почетокот на нова, многу поконфликтна фаза во турската политика. По обидот за државен удар во јули 2016 година, властите прогласија вонредна состојба. Следеа масовни отпуштања во државната администрација, затворање на медиуми и апсења на десетици илјади луѓе. Турската влада го обвини движењето Ѓулен за оркестрирање на државниот удар, додека самото движење ги негираше обвиненијата.
Променливиот политички модел
Еден од најзначајните моменти во 25-годишната историја на АКП беше уставната промена од 2017 година, со која се укина позицијата премиер и се концентрираше значителен дел од извршната власт во претседателството. Референдумот беше освоен со 51,4% од гласовите, а новиот систем стапи на сила по изборите во 2018 година.
Од перспектива на владејачката партија, претседателскиот модел е алатка за поефикасно управување и надминување на нестабилноста на минатите коалициски влади. Сепак, критичарите на системот го гледаат како клучна фаза во концентрацијата на моќ околу Ердоган и слабеењето на институционалните контроли и рамнотежа.
Опозицијата и успехот во 2024 година
Политичкиот пејзаж значително се промени по локалните избори во март 2024 година, кога главната опозициска Републиканска народна партија (ЦХП) ја престигна АКП на национално ниво. Партијата ја задржа контролата врз Истанбул и Анкара, а резултатот се сметаше за сериозен политички удар за Ердоган.
Сепак, оттогаш, притисокот врз опозицијата се интензивираше.
Најпознатиот случај е оној на градоначалникот на Истанбул, Екрем Имамоглу, еден од најсериозните политички ривали на Ердоган. Тој е во затвор од март 2025 година по обвиненија што ги негира, а опозицијата и голем број меѓународни набљудувачи го опишаа случајот како политички мотивиран. Турската влада ги негира овие обвиненија и тврди дека судството работи независно.
Во јули 2026 година, кризата во опозицискиот табор влезе во нова фаза. По судската пресуда со која се поништи конгресот на ЦХП во 2023 година, Озгур Озел беше отстранет од функцијата лидер на партијата, а поранешниот претседател Кемал Киличдароглу беше вратен на негово место. Озел и околу 90 пратеници последователно ја напуштија ЦХП и создадоа нова политичка формација.
Новата партија веќе се појавува како сериозен фактор во парламентот и би можела да стане главна опозициска сила. Сепак, поделбата истовремено ја ослабува традиционалната опозиција и потенцијално ја ублажува позицијата на Ердоган пред следните претседателски и парламентарни избори.
Четврт век АКП – две различни Турции
25-годишнината од АКП го открива парадоксот на ерата „Ердоган“. За поддржувачите на владејачката партија, тоа е приказна за економски раст, модернизација на инфраструктурата, проширување на социјалните услуги, зајакнување на одбранбената индустрија и трансформација на Турција во понезависна регионална сила.
За критичарите, тоа е приказна за постепено отстапување од почетниот реформски курс, концентрација на политичка моќ, слабеење на институционалните ограничувања и притисок врз опозициските сили.
Овие две толкувања се судираат токму во време кога турскиот политички систем влегува во нова фаза. По повеќе од две децении на власт, Ердоган продолжува да доминира во политичкиот живот, но и опозицијата доживува значајна трансформација.
Следниот голем тест ќе бидат изборите закажани за 2028 година, иако можноста за предвремени избори останува на политичката агенда. За Ердоган и АКП, прашањето повеќе не е дали партијата може да ја задржи својата водечка улога, туку дали може да продолжи да владее соочена со економски предизвици, зголемен политички притисок и длабоко реструктуирана опозиција.
Дваесет и пет години по основањето, АКП останува највлијателната политичка сила во Турција. Но, проценката на партијата и наследството на Ердоган останува поделена помеѓу две спротивставени тези – модернизација на државата и концентрација на моќ. Токму овој судир ќе ја одреди следната фаза од турската политика.
*Оваа анализа е поглед на Меѓународниот оддел на бугарската агенција БГНЕС.
