Skip to content
Од сиромашната населба Клервуд во Дурбан, преку судниците на апартхејдот и геноцидот во Руанда, до врвот на Обединетите нации – животот на Нави Пилај речиси целосно се поклопува со развојот на современото меѓународно право за човекови права.
Осумдесет и петгодишната јужноафриканска правничка ја доби Нобеловата награда за мир за 2026 година за, како што соопшти Норвешкиот нобелов комитет, нејзините напори за унапредување на мирот и меѓународното право.
Наградата не доаѓа за една кампања или еден случај. Зад неа стојат шест децении во кои Пилај беше адвокатка на противниците на апартхејдот, судијка во процесите за геноцид во Руанда, судијка во Меѓународниот кривичен суд, висок комесар на ОН за човекови права и дел од најчувствителните меѓународни истраги на денешницата.
Ќерка на автобуски возач за која соседството собрало пари да студира
Наванетем „Нави“ Пилај е родена на 23 септември 1941 година во Клервуд, сиромашна и расно мешана населба во Дурбан, во семејство со индиско потекло.
Нејзините предци пристигнале во Јужна Африка како договорни работници на плантажите со шеќерна трска. Татко ѝ бил автобуски возач, а мајка ѝ немала можност да се школува.
Пилај подоцна раскажуваше дека нејзиното образование немало да биде возможно без луѓето од населбата. Кога директорот на училиштето проценил дека има потенцијал за универзитет, локалната заедница собирала пари за да ѝ овозможи да продолжи со студиите.
Дипломирала право на Универзитетот во Натал во 1965 година. Подоцна заминала на Харвард, каде што магистрирала, а во 1988 година докторирала право.
Но уште пред Харвард, таа веќе била во директна пресметка со системот на апартхејд.
Адвокатка во систем кој не ја сметал за рамноправна
Во 1967 година Пилај отворила сопствена адвокатска канцеларија во Натал – прва жена што го направила тоа во покраината.
Нејзини клиенти биле активисти од Африканскиот национален конгрес, Панафриканистичкиот конгрес, движењето Black Consciousness и други организации што режимот ги прогонувал.
Таа застапувала политички затвореници, отворала случаи за тортура и самица и ги оспорувала правилата во затворите.
Еден од нејзините најзначајни домашни правни успеси бил случајот против управата на затворот Робен Ајленд, со кој политичките затвореници, меѓу нив и Нелсон Мандела, добиле поголем пристап до адвокати.
Парадоксот на системот бил очигледен – Пилај речиси три децении работела како адвокатка пред судовите, а поради расните правила на апартхејдот не ѝ било дозволено ниту слободно да влегува во судиските простории.
Во 1995 година стана првата жена од небелото население назначена за судијка во Високиот суд на Јужна Африка.
Истата година нејзината кариера се пресели од постапартхејдната Јужна Африка во една од најтешките судници што светот ги имал по Втората светска војна.
Руанда и преседанот што го смени правото за сексуалното насилство
Пилај беше избрана за судијка на Меѓународниот кривичен трибунал за Руанда, формиран по геноцидот во 1994 година.
Таму учествуваше во случајот против Жан-Пол Акајесу, поранешен градоначалник во Руанда.
Пресудата од 1998 година стана историска. Тоа беше првата пресуда на меѓународен суд за кривичното дело геноцид.
Но имаше уште едно значење.
Судскиот совет во кој членуваше Пилај утврди дека силувањето и другите форми на сексуално насилство можат да претставуваат акт на геноцид кога се извршуваат со намера да се уништи, целосно или делумно, заштитена група.
Тоа беше пресврт во меѓународното кривично право. Сексуалното насилство во војна повеќе не можеше да се третира само како спореден производ на конфликтот, туку како средство со кое може да се изврши едно од најтешките меѓународни злосторства.
Пилај беше дел и од процесот против поранешниот премиер на Руанда Жан Камбанда, кој призна вина за геноцид и злосторства против човештвото и беше осуден на доживотен затвор.
Од 1999 до 2003 година таа беше претседателка на Трибуналот за Руанда.
Од Руанда во првиот постојан светски кривичен суд
Во 2003 година Пилај беше избрана за судијка на новоформираниот Меѓународен кривичен суд во Хаг – првиот постојан меѓународен суд со надлежност за геноцид, злосторства против човештвото и воени злосторства.
Таму остана до 2008 година, кога генералниот секретар на ОН Бан Ки-мун ја предложи за висок комесар за човекови права.
На таа функција остана шест години.
За време на мандатот отворено зборуваше против смртната казна, тортурата, дискриминацијата, политичките прогони и насилството врз жените. Нејзиниот мандат ги опфати Арапската пролет, војната во Сирија, конфликтите во Либија и други големи кризи во кои Канцеларијата за човекови права бараше одговорност од државите и вооружените групи.
Пилај беше и меѓу најгласните претставници на ОН во одбраната на еднаквите права на ЛГБТИ лицата во период кога во десетици држави истополовите односи сè уште беа кривично дело.
Женските права ги внесе во центарот на човековите права
Борбата за правата на жените се провлекува низ целата нејзина кариера.
Во 1992 година Пилај беше една од основачите на меѓународната организација Equality Now, создадена со идејата насилството и дискриминацијата врз жените да не се третираат како „културни“ или приватни прашања, туку како повреди на човековите права.
Работата на организацијата подоцна се прошири на сексуалното насилство, трговијата со луѓе, детските бракови, гениталното осакатување и дискриминаторските закони.
Тоа искуство директно се препознава и во правните преседани од Руанда.
Од Мјанмар до Газа
И по заминувањето од функцијата висок комесар, Пилај остана во најчувствителните меѓународни правни процеси.
Гамбија ја избра за ad hoc судијка во Меѓународниот суд на правдата во постапката против Мјанмар за наводен геноцид врз Рохинџите.
Во поново време претседаваше и со Независната меѓународна истражна комисија на ОН за Израел и окупираните палестински територии.
Комисијата утврди дека Хамас и други палестински вооружени групи извршиле воени злосторства при нападот врз Израел на 7 октомври 2023 година, вклучително и убиства и земање заложници.
Истовремено утврди и тешки прекршувања на меѓународното право од израелска страна.
Во 2025 година Комисијата предводена од Пилај заклучи дека Израел извршил четири акти опфатени со Конвенцијата за геноцид во Газа и дека постоела специфична намера за уништување на Палестинците во Газа како група. Израел категорично ги отфрли овие заклучоци и ја обвини Комисијата за пристрасност.
Токму оваа работа ја задржа Пилај во центарот на едно од најжестоките правни и политички прашања во светот.
Нобел за идејата дека и најмоќните одговараат пред законот
Во образложението за наградата Норвешкиот нобелов комитет ја стави во центар идејата што ја следи кариерата на Пилај – дека траен мир не може да се одвои од меѓународното право и одговорноста за најтешките злосторства.
Нејзиниот професионален пат почнува во држава во која законот бил инструмент за расна дискриминација, а завршува во институции создадени токму со намера државите и нивните лидери да не бидат над законот.
Тоа е и необичната линија низ нејзината биографија.
Како млада адвокатка се борела против закони создадени за да дискриминираат.
Како меѓународна судијка учествувала во создавањето преседани за геноцид и сексуално насилство.
Како висок комесар барала од државите да ги почитуваат нормите што самите ги потпишале.
А на 85 години ја добива Нобеловата награда во момент кога токму меѓународните судови, конвенции и институции се под силен политички притисок.
Наградата ќе ѝ биде врачена на 10 декември во Осло.
