Skip to content
Врсничкото насилство во Македонија од почетокот на 2026 година веќе не може да се третира како низа изолирани инциденти меѓу деца, туку како аларм дека училиштата, семејствата и институциите предолго реагираат откако ќе се случи штетата. Најновиот случај од скопско Ченто, каде што 15-годишник влегол во основно училиште во Гази Баба и со остар предмет тешко повредил ученик, ја покажува најопасната форма на проблемот: насилството веќе не останува надвор од училишниот двор, туку ја пробива самата училишна безбедност.
Според информациите што ги објави Мета, средношколец влегол во основно училиште во населбата Ченто и пробол 15-годишен ученик, по што бил лишен од слобода. Случајот доби уште потешка димензија тткако лекарите соопштија дека повреденото дете било оперирано, дека има оштетување на црниот дроб и на вена во стомакот, а повредата е опасна по живот.
Ова не е само полициски случај. Ова е прашање на безбедност во училиште, на рана проценка на ризик, на присуство на стручни служби, на комуникација меѓу училиштата, родителите и институциите. Ако ученик или поранешен ученик може да влезе во основно училиште и да нападне дете со остар предмет, тогаш не е доволно да се каже дека сторителот е приведен. Приведувањето е реакција. Проблемот е што превенцијата повторно задоцнила.
Од почетокот на годината јавноста веќе виде повеќе случаи што ја покажуваат истата шема. Во април, Рацин.мк и другите медиуми објавија случај во кој малолетно девојче било однесено во парк, тепано, понижувано и снимано со мобилен телефон. Девојчето потоа побарало лекарска и психијатриска помош. Тоа беше случај што ја откри другата страна на врсничкото насилство: физичкиот напад повеќе не завршува со ударот, туку продолжува преку снимката, споделувањето, срамот и стравот.
Рацин.мк потсети и на случај од март, кога татко од Тетово пријавил дека неговата 13-годишна ќерка била нападната од четири повозрасни ученички за време на спортски турнир. Во истиот период медиумите објавија и за ученик во основно училиште во Арачиново кој бил прободен со нож од соученик. Кога во неколку месеци се редат прободување, групно тепање, понижување, снимање и напади врз девојчиња, тогаш веќе не зборуваме за „детски караници“, туку за повторлива матрица на насилство.
Бројките од институциите дополнително го потврдуваат проблемот. Министерката за образование Весна Јаневска во февруари соопшти дека од почетокот на годината до Министерството за образование и наука биле пријавени 34 случаи на врсничко насилство, но ниту еден официјален случај на онлајн-насилство. Токму таа нула е најзагрижувачка. Во време кога децата живеат во групни разговори, на социјални мрежи, со видеа и постојано дигитално присуство, отсуството на пријави не значи дека сајбер-насилство нема. Напротив, може да значи дека децата не пријавуваат, родителите не препознаваат, а училиштата немаат доволно доверливи канали за реакција.
Врсничкото насилство денес има нова форма. Тоа често почнува со навреди, продолжува со закани, прераснува во физички напад, а потоа се пренесува на екраните. Снимањето повеќе не е случаен детал. Тоа е дел од насилството. Детето не е само удрено, туку и јавно понижено. Стравот не е само од следниот удар, туку и од тоа кој ќе го види видеото, каде ќе заврши, дали ќе се сподели во училишна група, на социјална мрежа или меѓу врсници.
Причините се подлабоки од едно училиште и еден случај. Дел од децата растат во средини каде што агресијата е нормализирана како начин на комуникација. Дел од родителите реагираат дури кога нивното дете е жртва, но не и кога е сведок или сторител. Дел од училиштата немаат доволно стручни служби, доволно обука и доволно јасен механизам за рано препознавање на ризично однесување. Дел од институциите се вклучуваат дури кога случајот ќе стане медиумска вест.
Државата презема мерки, но тие засега не создаваат впечаток на целосен систем. Министерството за образование најави прирачник против врсничко насилство, работилници и кампањи во училиштата. Тоа е потребно, но не е доволно. Прирачник може да отвори тема, но не може да ја замени секојдневната работа со учениците. Кампања може да крене свест, но не може да ја замени безбедносната проценка во училиштата. Работилница може да помогне, но не може да биде единствениот одговор кога насилството се радикализира.
Македонија мора да направи јасна разлика меѓу декларативна и вистинска превенција. Декларативна превенција е кога институциите осудуваат, најавуваат и промовираат активности. Вистинска превенција е кога секое училиште има функционален протокол, кога наставниците знаат како да реагираат, кога психолозите и педагозите не се преоптоварени со административни задачи, кога родителите се вклучени навреме, кога полицијата и центрите за социјална работа реагираат пред конфликтот да експлодира.
Особено важно е да се работи и со сторителите. Малолетник што напаѓа друго дете мора да одговара, но казната сама по себе не го решава проблемот. Потребна е психолошка проценка, работа со семејството, следење на однесувањето и јасна поддршка за враќање во средина без повторување на насилството. Во спротивно, системот само ќе го премести проблемот од едно училиште во друго, од еден парк во друг, од една група на телефон во друга.
Жртвите, пак, не смеат да останат сами по првиот лекарски извештај или првата пријава. На децата што преживеале тепање, понижување, снимање или закана им треба психолошка поддршка, заштита од повторна виктимизација и сигурност дека училиштето нема да ги остави да се соочуваат со истата средина како ништо да не се случило. Молкот на сведоците, молкот на возрасните и молкот пред екраните често е второто насилство врз жртвата.
Случајот во Ченто треба да биде пресвртна точка не затоа што е прв, туку затоа што е доволно тежок за да го урне алибито дека станува збор за изолирани детски конфликти. Нож во училиште, тепање во парк и снимки што го продолжуваат понижувањето се три лица на истиот проблем. Децата не стануваат насилни преку ноќ, а системот не смее да ги забележува дури кога ќе има крв, операција или видео што ќе ја вознемири јавноста.
