Балканот меѓу САД и ЕУ: Договорите сè почесто ги престигнуваат реформите

Разликите меѓу американската и европската политика кон Западен Балкан стануваат сè повидливи. Вашингтон сè почесто настапува преку директни политички договори, енергетски проекти и инвестиции, додека Брисел и натаму ја врзува финансиската и политичката поддршка со реформи, владеење на правото и исполнување на критериумите за членство.

Токму оваа промена е во фокусот на анализата на германски DW за прелевањето на несогласувањата меѓу САД и Европската Унија врз Балканот.

Три децении западната политика во регионот функционираше врз релативно јасна поделба. САД ја обезбедуваа политичката и безбедносната тежина, а Европската Унија ја нудеше економската интеграција и перспективата за членство. Од владите во регионот, барем формално, се бараше да спроведуваат реформи за да напредуваат кон истиот стратегиски правец.

Денес таа рамнотежа повеќе не е толку стабилна.

Во американските документи за Западен Балкан за 2026 година, покрај стабилноста и безбедноста, сè понагласено место имаат американските економски интереси, енергетиката, инфраструктурата и присуството на американски компании.

Европската политика останува поинаква. На самитот ЕУ-Западен Балкан во Тиват претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта повтори дека проширувањето претставува геополитичка инвестиција, но нагласи дека напредокот ќе зависи од конкретни и мерливи реформи.

Разликата меѓу двата пристапи на прв поглед не мора да биде проблем. Американските инвестиции и европските реформи можат да се надополнуваат.

Проблемот се појавува кога владите во регионот ќе добијат можност големи политички или економски договори да ги постигнат директно со Вашингтон, без институционалните и процедуралните услови што ги бара Брисел.

Тогаш реформите престануваат да бидат единствениот пат до западна политичка поддршка.

Таквата поделба веќе најјасно се гледа во Босна и Херцеговина.

Оставката на високиот претставник Кристијан Шмит ги изнесе на површина различните позиции меѓу Вашингтон и дел од европските држави за иднината на меѓународниот надзор врз Босна.

Шмит тврдеше дека бил изложен на силен американски притисок, додека САД отворено заговараа постепено намалување на улогата на Канцеларијата на високиот претставник. Дел од европските партнери, пак, сметаат дека меѓународното присуство сè уште е потребно поради институционалната и политичката нестабилност во земјата.

Несогласувањата продолжија и околу изборот на негов наследник, при што САД и европските држави не успеаја да постигнат заедничка позиција.

Но спорот не е само дипломатски.

Еден од најконкретните примери е јужната гасна интерконекција меѓу Босна и Хрватска. Проектот треба да ја намали зависноста на Босна од рускиот гас и да отвори можност за снабдување со течен природен гас преку Хрватска.

САД силно го поддржуваат проектот и го гледаат како дел од поширокото намалување на руското енергетско влијание во регионот.

Европската Унија ја поддржува истата стратегиска цел, но се спротивстави на начинот на кој бил избран изведувачот, предупредувајќи дека мора да се почитуваат правилата за транспарентност, конкуренција и јавни набавки.

На тој проект практично се судираат две политички логики.

За Вашингтон најважно е проектот брзо да се реализира, да се намали руското влијание и да се отвори простор за американски енергетски и деловни интереси.

За Брисел, геополитичката цел не треба да биде причина да се заобиколат правилата.

Токму тука се појавува и најголемиот ризик за регионот. Ако политичкиот резултат стане поважен од процедурата, балканските влади добиваат дополнителен простор да ги оправдуваат директните договори, заобиколувањето на институциите и слабата контрола врз трошењето јавни пари.

Македонија веќе се наоѓа во слична, иако помалку конфликтна позиција.

Во февруари годинава Македонија и САД договорија рамка за нов трговски договор. Според американските документи, Македонија треба да ги укине царините за американските индустриски и земјоделски производи, додека САД ќе задржат реципрочна царина од 15 проценти за дел од македонскиот извоз, со можност за исклучоци.

Неколку месеци подоцна соработката беше проширена и на енергетиката, критичните минерали, кибербезбедноста и граничната контрола.

Вашингтон најави финансиска поддршка за повторно активирање на експлоатацијата на антимон во Македонија, дополнителни средства за кибербезбедност и поголема соработка во снабдувањето со американски течен природен гас.

Новиот гасен интерконектор со Грција се гледа како една од потенцијалните рути преку кои Македонија би можела да добива LNG од американско потекло.

Во американските планови за регионот се појавуваат и Коридорот 8, енергетската инфраструктура и можниот гасен интерконектор меѓу Македонија и Србија.

Од другата страна е Европската Унија, каде пристапот останува значително поусловен.

Парите од европскиот План за раст се исплаќаат само по исполнување конкретни реформски обврски. Во мај Европската комисија одобри нова транша од 65,7 милиони евра откако оцени дека Македонија исполнила дел од обврските во образованието и дигитализацијата.

Истовремено, за продолжување на пристапните преговори Брисел ги задржува барањата за уставни измени, реформи во судството, обвинителството, јавната администрација и борбата против корупцијата.

Македонија затоа денес се движи по две западни линии.

Од САД доаѓаат трговски договори, енергетика, инвестиции, критични минерали, безбедносна и воена соработка.

Од Европската Унија доаѓаат пристапот до европскиот пазар, фондови и перспективата за членство, но со многу построги политички и институционални услови.

Додека двете политики се движат во ист правец, тие можат да се надополнуваат.

Но доколку почнат да се раздалечуваат, владите во регионот ќе добијат значително поголем простор за маневрирање.

Тогаш се отвораат прашањата дали една влада ќе има доволен мотив да го реформира системот на јавни набавки ако големи инвестиции може да договори директно, дали ќе има ист притисок за независно судство ако стабилноста е поважна за нејзините меѓународни партнери и дали политички тешките европски услови ќе останат приоритет кога паралелно постои директна поддршка од Вашингтон.

Тоа е и поширокиот балкански ризик.

Србија со години балансира меѓу Европската Унија, САД, Русија и Кина. Во Босна политичките центри се потпираат на различни меѓународни партнери. Косово безбедносно останува силно врзано за Вашингтон, додека Албанија истовремено ги забрзува европските интеграции и ги развива американските економски односи.

Колку повеќе се разликуваат ставовите на САД и ЕУ, толку повеќе простор добиваат локалните власти да ги користат тие разлики за сопствени политички цели.

Тоа не значи дека Западен Балкан повторно се движи кон безбедносна криза. Но значи дека моделот што триесет години ја држеше американската безбедносна политика и европската интеграција во ист правец станува помалку кохерентен.

За Македонија тоа носи и можност и ризик.

Американските инвестиции можат да донесат нова инфраструктура, енергетска диверзификација, технологија и капитал. Европските фондови можат дополнително да ја забрзаат економската конвергенција.

Но ниту еден гасовод, рудник или трговски договор не може да го замени функционирањето на судовите, обвинителството, администрацијата и системот на јавни набавки.

Токму тоа останува најголемата слабост на европската политика кон регионот. По повеќе од две децении чекање, ветувањето за членство за голем дел од Западен Балкан сè повеќе ја губи политичката сила.

ЕУ сега се обидува да го надомести тоа со Планот за раст, постепено отворање на единствениот пазар и најави за забрзување на проширувањето.

Во меѓувреме, американската понуда е значително поедноставна: проект, договор, инвестиција и конкретен економски интерес.

За владите во регионот таквиот модел е политички полесен.

За граѓаните, сепак, суштинското прашање останува дали од тој нов натпревар ќе произлезат само нови патишта, гасоводи и инвестиции или и посилни институции.

Затоа растечката разлика меѓу Вашингтон и Брисел не е само дипломатска тема.

Од неа може да зависи и каков модел на држави ќе се гради на Западен Балкан во следната деценија.

Македонија нема причина да избира меѓу САД и Европската Унија. Нејзин интерес е да ги користи американските инвестиции и безбедносната соработка, но истовремено да го задржи европскиот реформски процес како механизам за промена на институциите.

Најлошиот исход би бил земјата да успее да обезбеди инвестиции од едната страна и фондови од другата, а притоа реформите што три децении се ветуваат повторно да останат незавршени.