Skip to content
Идејата за „европски НАТО“ повторно влезе во политичкиот речник на континентот, но суштината не е во создавање нов воен сојуз што ќе ја замени Алијансата. Европа забрзано гради посилен одбранбен столб во рамките на НАТО, како одговор на војната во Украина, заканата од Русија и сè понеизвесната долгорочна улога на САД во европската безбедност. Тоа не е заминување од НАТО, туку обид Европа конечно да стане помалку зависна од Вашингтон.
Планот што ја носи оваа промена е „Readiness 2030“, претходно познат како „ReArm Europe“. Европската комисија и Високиот претставник на ЕУ го претставија како рамка за големо зголемување на одбранбените инвестиции, со цел Европа до 2030 година да има посилна и подготвена одбранбена позиција. Планот предвидува мобилизација на околу 800 милијарди евра преку национални буџети, фискална флексибилност, заедничко задолжување, нови заеми и поголема улога на европската одбранбена индустрија.
Ова е најголемата промена во европското безбедносно размислување по крајот на Студената војна. Со децении, европските држави се потпираа на американската воена моќ, разузнавање, противвоздушна одбрана, нуклеарно одвраќање, логистика и командни капацитети. Војната во Украина ја покажа слабоста на таквиот модел: Европа има пари, индустрија и политичка тежина, но нема доволно муниција, системи за воздушна одбрана, дронови, транспортна мобилност и координирана воена индустриска база за долготрајна криза.
Затоа новиот план не е само финансиски пакет, туку обид за стратешко будење. Во него се нагласуваат неколку клучни потреби: заеднички набавки на оружје, поголемо производство во Европа, поддршка за Украина, пополнување на празнините во одбранбените капацитети, сајбер-безбедност, воена мобилност и побрзо движење на трупи и техника низ европскиот континент. Практично, Европа сака да ја скрати разликата меѓу политичката амбиција и реалната воена способност.
Најчувствителниот дел од оваа промена е односот со САД. НАТО формално останува основата на европската колективна одбрана, но европските влади сè помалку сакаат да зависат од тоа кој ќе биде во Белата куќа и колку американската администрација ќе биде подготвена да ја брани Европа. Германскиот канцелар Фридрих Мерц неодамна порача дека Европа сака силен НАТО, но и поголемо европско вложување и поголема одговорност за сопствената безбедност.
Токму тоа е реалната формула: не европски НАТО наместо НАТО, туку европски капацитет што ќе го направи НАТО помалку едностран. Европа сака да покаже дека може да носи поголем дел од товарот, да произведува повеќе, да купува заеднички, да планира побрзо и да не чека секоја голема одлука да дојде од Вашингтон. Таквиот пристап би ја зајакнал Алијансата, но би ја променил рамнотежата во неа.
Планот доаѓа во време кога и НАТО ја менува својата финансиска рамка. На самитот во Хаг во 2025 година, сојузниците се обврзаа до 2035 година да инвестираат 5 проценти од БДП годишно во одбрана и безбедносно поврзани трошоци, од кои најмалку 3,5 проценти за основни одбранбени потреби. Тоа е огромен скок во однос на старото правило од 2 проценти и покажува дека Европа влегува во долга фаза на ремилитаризација на буџетите.
Но парите не се единствениот проблем. Европската одбранбена индустрија е фрагментирана, националните армии користат различни системи, набавките често се бавни, а политичките интереси на земјите членки не секогаш се поклопуваат. Франција сака поголема европска стратешка автономија. Полска и балтичките земји бараат тврд одговор кон Русија и силна американска присутност. Германија се обидува да ја забрза својата одбранбена трансформација, но сè уште се соочува со ограничувања од сопствената политичка култура. Југот на Европа, пак, често повеќе гледа кон миграцијата, Медитеранот и Блискиот Исток.
Затоа прашањето не е дали Европа ќе објави голем план, туку дали ќе успее да го спроведе. Заедничката европска одбрана бара политичка доверба, заеднички стандарди, брзи набавки, поголемо домашно производство, подготвеност за долгорочно финансирање и јасна одлука што точно Европа сака да може да направи сама. Без тоа, „европски НАТО“ ќе остане звучна формула за стравот од американско повлекување, а не вистинска воена способност.
За земјите од Западен Балкан, вклучително и Македонија, оваа промена не е далечна европска дебата. Македонија е членка на НАТО, но не е членка на ЕУ. Ако ЕУ почне да гради посилен одбранбен и индустриски систем, земјите кандидатки ќе мора да се позиционираат во новата безбедносна реалност: преку усогласување со европската надворешна политика, учество во безбедносни формати, развој на сајбер-капацитети, заштита на критична инфраструктура и поголема отпорност кон дезинформации и хибридни закани.
Ова особено важи за Македонија, која како НАТО-членка формално е дел од западната безбедносна архитектура, но како држава со слаб институционален капацитет и недоволно развиена одбранбена индустриска основа мора да внимава да не остане само пасивен корисник на безбедност. Новата европска логика ќе бара повеќе од политичка декларација. Ќе бара инвестиции, кадар, технологија, сајбер-безбедност, инфраструктура и реална способност државата да функционира во криза.
Во таа смисла, Европа не создава „нов НАТО“ во класична смисла. Не прави паралелен воен сојуз со сопствен член 5, нова заедничка армија и целосно независна командна структура. Но создава нешто што можеби е поважно во оваа фаза: европска безбедносна кичма што треба да ја намали зависноста од Америка и да ја направи Алијансата поиздржлива. Тоа е план роден од страв, но и од задоцнето признавање дека континентот не може вечно да ја аутсорсира сопствената безбедност.
Најголемиот тест ќе дојде пред 2030 година. Ако Европа успее да ги претвори милијардите во муниција, воздушна одбрана, дронови, брзи транспортни коридори, сајбер-штит и политичка координација, тогаш „европскиот столб“ во НАТО ќе стане реалност. Ако не успее, планот ќе остане уште една голема европска стратегија што добро звучи на самит, но слабо функционира кога кризата ќе почне.