Фирмите што отпуштаат поради АИ би можеле да плаќаат нов данок

Идејата компаниите што заменуваат работници со вештачка интелигенција да плаќаат посебен данок повторно влегува во економската дебата, откако нов научен труд предупреди дека масовната автоматизација може да создаде проблем не само за вработените, туку и за самите компании.

Економистите Брет Хемевеј Фалк и Гери Цукалас во трудот „The AI Layoff Trap“ оценуваат дека брзото заменување на човечки труд со АИ може да ја намали побарувачката од која зависат фирмите. Логиката е едноставна: секоја компанија поединечно штеди кога отпушта работници и воведува технологија, но ако тоа го прават сите, се намалува бројот на луѓе со плата, а со тоа и бројот на потрошувачи.

Овој модел авторите го опишуваат како „стапица за отпуштање“. Во конкурентна економија, фирмите имаат силен мотив да автоматизираат за да ги намалат трошоците, дури и кога колективниот резултат е послаба куповна моќ, поголема невработеност и намалена побарувачка. Според трудот, проблемот не исчезнува со преквалификација, универзален основен приход, работничко учество во капиталот или класични даноци на капитал.

Затоа авторите како можно решение предлагаат посебен данок на автоматизација. Тој би функционирал слично како еколошките даноци: кога една компанија создава поширок трошок за општеството преку замена на работници со технологија, дел од тој трошок би се вратил во јавниот систем. Целта не е нужно да се запре технологијата, туку да се забави трката во која сите фирми автоматизираат од страв дека конкурентите ќе бидат побрзи.

Дебатата не е нова. Пред неколку години во Европа веќе се разговараше за т.н. „данок на роботи“, но Европскиот парламент не ја прифати идејата. Критичарите тврдат дека таков данок би ја поскапел модернизацијата, би ја намалил конкурентноста и би можел да ги казни компаниите што инвестираат во продуктивност.

Сепак, новата генерација на вештачка интелигенција ја прави расправата поинаква од претходните бранови на автоматизација. За разлика од индустриските роботи, кои најчесто заменуваа физички и повторливи работни задачи, генеративната АИ навлегува во канцелариски, креативни, административни, финансиски и аналитички професии. Тоа значи дека под притисок не се само ниско квалификуваните работни места, туку и дел од средната класа.

Меѓународниот монетарен фонд веќе предупреди дека вештачката интелигенција може да влијае врз околу 40 проценти од работните места во светот и врз околу 60 проценти од работните места во развиените економии. Дел од тие работни места може да добијат поголема продуктивност, но кај друг дел АИ може да ја намали потребата за работници, платите или новите вработувања.

Прашањето што го отвора трудот е дали пазарот сам може да го реши проблемот. Ако една компанија отпушта за да заштеди, таа веднаш ја добива користа. Но загубата од намалената потрошувачка се распределува низ целата економија. Токму затоа авторите сметаат дека без јавна политика фирмите ќе продолжат да автоматизираат повеќе отколку што е оптимално за економијата во целина.

За земји со помали пазари, како Македонија, оваа дебата има дополнителна тежина. Домашната економија веќе се соочува со недостиг од квалификувани работници, ниски плати во дел од секторите и иселување на млади кадри. Ако АИ се користи како алатка за подобра продуктивност, може да им помогне на компаниите да растат. Но ако се користи главно како замена за луѓе, ризикот е да се создаде уште послаб пазар на труд и уште помала домашна потрошувачка.

Засега данокот на АИ останува предлог од академската дебата, а не конкретна политика. Но темата покажува дека следната фаза од технолошката револуција нема да биде само прашање на софтвер, продуктивност и профит. Таа сè повеќе станува прашање на работни места, даночни системи, социјална стабилност и одлуката кој ќе ја плати цената кога машините ќе ја преземат работата на луѓето.