Skip to content
Шест луксузни вили од римскиот период се откриени при заштитните археолошки истражувања на трасата на интерконективниот гасовод меѓу Македонија и Грција. Наодите се регистрирани на јужниот дел од трасата, од границата со Грција до 38-от километар, каде во изминатите месеци работеше стручен тим на НУ Завод и Музеј – Струмица, во соработка со Музејот во Гевгелија.
Ископувањата се одвивале од март до јуни 2026 година и резултирале со откривање остатоци од шест објекти што археолозите првично ги определуваат како вили од римскиот и доцноантичкиот период. Според досегашните сознанија, станувало збор за репрезентативни градби што им припаѓале на побогати жители и биле дел од организираниот живот надвор од поголемите градски центри. Пронајдена е и голема количина движно културно наследство, кое допрва треба да биде исчистено, конзервирано, документирано и научно обработено.
Првичните теренски активности биле насочени кон шест археолошки локалитети по трасата, а меѓу точките на кои археолозите работеле се Бистерна, Коњари и Врла Страна во Гевгелиско. На овие позиции биле дефинирани остатоци од објекти и населби што потекнуваат од времето на римското владеење и доцната антика. Истражувањата ги предводел археологот Зоран Рујак, со тим во кој биле вклучени археолози, конзерватори, технички документатори и помошен персонал.
Откривањето шест вили на релативно ограничен простор укажува дека јужниот дел на Македонија во римскиот период имал погуста и поорганизирана мрежа населби отколку што може да се претпостави само врз основа на познатите градови. Ваквите објекти не биле секогаш само летни куќи за одмор. Во римскиот свет вилите можеле истовремено да бидат резиденции, земјоделски имоти, производствени центри и места од кои се управувало со околното земјиште.
Без објавен стручен извештај, сепак, сè уште не може прецизно да се утврди каква била функцијата на секој од шесте објекти. Одговорот ќе зависи од архитектонскиот распоред, градежните техники, монетите, керамиката, алатките, складишните простории и можните остатоци од земјоделско производство. Анализата на движните наоди треба да покаже и дали вилите биле користени во ист период или претставуваат повеќе фази на населување.
Археолошката слика не е целосно нова за овој регион. Кај Стакина Чешма во Валандово претходно беа откриени репрезентативни доцноримски објекти со полихромни мозаици, мермерни плочи, базен и повеќе простории. Археолошкиот музеј тој простор го определува како комплекс од луксузни објекти, вили и палати, што покажува дека богатите резиденции биле присутни во пошироката Валандовско-гевгелиска област.
Новите откритија можат да помогнат да се реконструира начинот на кој бил организиран руралниот простор меѓу античките населби, земјоделските имоти и патните комуникации кон денешна Грција. Современите инфраструктурни проекти во поширокиот регион на Македонија веќе открија значајни податоци за римските населби, економските врски и распоредот на земјоделските имоти. Истражувањата поврзани со гасоводи и други големи градби во северна Грција покажаа дека римскиот рурален пејзаж бил многу погуст и посложен од традиционалната претстава за изолирани вили меѓу големите градови.
Откриените градби нема да предизвикаат изместување на гасоводот. Според археолозите, објектите се наоѓаат надвор од непосредната линија на која ќе бидат поставени цевките. Истражениот дел од теренот е археолошки ослободен за градежни активности, но инвеститорот ќе мора да ја продолжи работата под задолжителен археолошки надзор.
Археолошкиот надзор значи дека стручно лице треба да ги следи земјените работи и веднаш да интервенира доколку механизацијата открие нови ѕидови, гробови, предмети или други траги од културното наследство. Доколку се појават дополнителни наоди, градежните активности на конкретната позиција може привремено да бидат запрени додека локалитетот не биде документиран и заштитен.
Интерконекторот со Грција е планиран како гасовод долг 66,7 километри на македонска територија. Проектот започна да се гради во јули 2025 година, со првичен капацитет од 1,5 милијарди кубни метри природен гас годишно и можност капацитетот подоцна да биде удвоен. Изградбата се финансира со средства од Европската инвестициска банка, Европската банка за обнова и развој и грант од Инвестициската рамка за Западен Балкан.
Гасоводот треба да ѝ овозможи на Македонија пристап до грчкиот гасен систем и до терминалите за течен природен гас, со што земјата би добила дополнителна рута за снабдување. Проектот е дел од поширокото поврзување со Вертикалниот гасен коридор, кој преку Грција, Бугарија и Романија треба да обезбеди транспорт на гас кон земјите од Централна и Источна Европа.
На трасата сега паралелно се запишуваат две различни инфраструктури – современ енергетски коридор и досега непозната мрежа римски имоти. Од Заводот и Музејот во Струмица не ја исклучуваат можноста во иднина да бидат спроведени дополнителни истражувања, бидејќи откриениот археолошки материјал е оценет како исклучително богат.
Следната фаза треба да донесе конзервација и каталогизација на пронајдените предмети, попрецизно датирање на објектите и научна процена на нивната функција. Дури по завршувањето на оваа работа ќе може да се утврди дали се откриени изолирани резиденции или поголем систем римски земјоделски имоти што со векови останал скриен под трасата кон границата со Грција.
