Skip to content
На јужниот брег на Охридското Езеро, таму каде што патот од Охрид кон Свети Наум се стеснува меѓу водата и Галичица, Трпејца изгледа како мало село што живее од летото, рибата и погледот. Но зад сликата што туристите денес ја препознаваат како „македонски Сен Тропе“ стои постара и посложена приказна: населба што со векови била поврзана со езерото, со планинскиот премин, со манастирските имоти, со патот кон Корча и со скриените цркви на охридското крајбрежје.
Трпејца е старо рибарско село, сместено во природна вдлабнатина меѓу карпите на источниот брег на Охридското Езеро, на трасата што води од Охрид кон манастирот „Свети Наум“.
Записите често велат дека селото е старо повеќе од десет века, а локалните преданија го врзуваат неговото име со зборот „трпеза“ – според една верзија, затоа што аџии на пат кон Свети Наум застанувале таму и поставувале трпеза во чест на монасите што живееле аскетски живот.
Но пишаната историја на селото оди подлабоко од легендата. Во османлиските документи Трпејца се јавува под името Трпезица. Истражувањето на Петар Симоноски за дервенџиството во Трпејца покажува дека селото е присутно во пописниот дефтер за Охридскиот санџак од 1582 година, а според истиот труд, денешна Трпејца се споменува и во претходниот пописен дефтер од 1519 година.
Тоа значи дека Трпејца не била само мала крајезерска населба, туку дел од важна патна и безбедносна точка во Охридско.
Во тој период Трпезица имала дервенџиски статус. Дервенџиите биле жители со посебна обврска да одржуваат и обезбедуваат тешко проодни патишта, клисури и премини. За Трпејца тоа било особено важно, бидејќи крај селото минувал патот што го поврзувал Охрид со Корча, преку падините на Галичица.
Според истиот извор, жителите имале задача да го одржуваат патот од црквата во Пештани до средината на Љубаништа, делница која била обрасната со шума и тешка за минување. Така, селото било чувар на преминот меѓу езерото и планината, а не само населба што живеела од риболов.
Таа положба ја објаснува и неговата двојна природа. Од една страна, Трпејца е езерско село – со чамци, рибари, каменеста плажа и куќи спуштени кон водата. Од друга страна, тоа е село на Галичица – со стрмни патеки, карпи, суви падини, стари премини и поглед кон езерото што од височина изгледа како отворено сребрено поле.
Националниот парк „Галичица“ го опфаќа овој простор како дел од исклучително вредна природна и културна целина, а во описите на паркот се нагласува дека генерации што го користеле езерото како основен извор на живот оставиле зад себе синтеза на природното, руралното и културното наследство.
Трпејца е дел од поширокиот Охридски регион, едно од ретките светски подрачја со мешан статус на природно и културно наследство на УНЕСКО. Охридскиот регион прво бил впишан на листата на светско наследство во 1979 година поради природните вредности, а во 1980 година и поради културното наследство.
Денес заштитеното подрачје ја опфаќа и албанската страна на езерото, проширена во 2019 година.
Најпознатиот духовен белег во близина на Трпејца е црквата „Св. Богородица Захумска“, позната како Заум.
Сместена е на источниот брег на Охридското Езеро, во близина на селото, под стрмните гребени на Галичица. Изградена е во 1361 година, во доцновизантискиот период, а како ктитори се наведуваат кесарот Гргур Голубиќ и деволскиот епископ Григориј.
Заум е една од најсилните причини Трпејца да не се гледа само како летна плажа, туку како влез во средновековниот културен пејзаж на Охридското Езеро. Црквата е засолнета на тешко пристапно место, речиси припиена до водата, со карпите на Галичица над себе. Според архитектонскиот опис, таа е храм од типот впишан крст, со купола на осмоаголен тамбур, тристрана апсида и фасади збогатени со керамопластични украси.
Истражувачите ја поврзуваат со охридските доцновизантиски градителски традиции и со високото ниво на уметничка култура во регионот во XIV век.
Во самата Трпејца, главна селска црква е „Св. Никола“. Таа се наоѓа во средишниот дел од селото, а околу неа се сместени селските гробишта. Црквата била срушена во Првата светска војна, бидејќи фронтот минувал во близина на селото, а по војната била обновена. Подоцна, во 2005 година, бил поставен нов камен-темелник за нејзина повторна изградба.
Во близината на Трпејца се споменува и пештерната црква „Св. Никола“, сместена на падините на Галичица, меѓу туристичкиот камп и Заум, на брегот на Охридското Езеро. Таа се датира во XIV век, со зачувани фрески од крајот на истиот век, што ја прави дел од мрежата на скриени охридски крајезерски светилишта.
Кога се гледа од езерото, Трпејца не изгледа како место што носи толку многу историски слоеви. На прв поглед, тоа е само село со црвени покриви, неколку чамци и вода што во сончев ден има стаклена проѕирност. Но токму во таа скромност е неговата сила.
За разлика од Охрид, кој ја носи тежината на големиот град-музеј, Трпејца ја чува тишината на крајбрежјето: селската црква, патот кон Заум, рибарските дворови, тесните скали и старите приказни што се пренесуваат без официјален тон.
Денес селото живее и од туризмот, но неговата привлечност не е во големи хотели и гласна забава. Трпејца привлекува со спротивното: со мал простор, чиста вода, домашна храна, рибја чорба, поглед од Галичица и можност за кратко бегство од пренатрупаното крајбрежје.
Токму затоа викенд-патувањето до Трпејца може да биде повеќе од еднодневно капење. Тоа може да биде мала лекција за тоа како на Охридското Езеро историјата никогаш не стои сама, туку секогаш е врзана за пејзажот.
Трпејца е место каде што лесно се заборава колку многу минато има во мал простор. Една прошетка низ селото води до „Св. Никола“, едно возење со чамец отвора пат кон Заум, а еден поглед нагоре кон Галичица потсетува дека селото со векови било меѓу две големи сили: езерото што храни и планината што чува.
