Македонците да се спремат, следува нов бран поскапување на бензин

Бензинот во Македонија деновиве можеби изгледа привремено стабилизиран, но светските движења на пазарот на нафта јасно покажуваат дека олеснувањето може да биде кратко. Откако Регулаторната комисија за енергетика на 20 април ги намали малопродажните цени и ги постави Еуросупер 95 на 80,5 денари, Еуросупер 98 на 82,5 денари и дизелот на 94 денари, само неколку дена подоцна новиот скок на суровата нафта повторно го отвори прашањето колку долго домашниот пазар ќе може да остане заштитен од надворешниот удар.

Причината не е локална, туку глобална, и токму затоа е посериозна. Брент нафтата на 23 април повторно се искачи над 103 долари за барел, откако тензиите околу Ормускиот Теснец повторно го потресоа пазарот. Ова не е само уште една нервозна берзанска реакција. Станува збор за клучна светска артерија низ која во 2025 година минувале околу 20 милиони барели сурова нафта и нафтени производи дневно, односно околу една четвртина од целата светска нафта што се превезува по море. Кога таков теснец станува нестабилен, ценовниот удар не останува на Блискиот Исток, туку се прелева во Европа, на Балканот и на бензинските пумпи во Македонија.

Токму тука лежи суштината на проблемот. Македонија не е голем пазар што може да ја диктира цената, туку мал и увозно зависен систем што само го прима ударот. Кога нафтата поскапува на светските берзи, домашната заштита може само делумно и привремено да го ублажи ефектот. Владата претходно ја намали ДДВ-стапката за горивата од 18 на 10 проценти и ги скрати акцизите, а премиерот тврдеше дека без тие мерки дизелот би одел над 102 денари за литар. Тоа значи дека сегашните цени не се одраз на стабилен пазар, туку на вештачки задржан притисок што лесно може повторно да избие нагоре ако глобалниот тренд продолжи.

Во оваа слика има уште еден незгоден детаљ. Светот веќе не реагира како да станува збор за краток шок. Ројтрес пишува дека владите ширум светот воведуваат даночни олеснувања, субвенции, ограничувања на извоз и други итни мерки за да ги заштитат домаќинствата од растечките енергетски трошоци. Европски држави кратат такси, Азија интервенира во домашното снабдување, а некои земји веќе ги отвораат резервите. Тоа е јасен сигнал дека новата нафтена криза не се чита како минлива паника, туку како реален економски ризик со директен удар врз инфлацијата, транспортот и секојдневниот живот.

За Македонија тоа има двоен ефект. Прво, поскапиот бензин директно ги удира граѓаните што веќе живеат во услови на високи цени на храна, услуги и транспорт. Второ, поскапото гориво не останува само на пумпа. Тоа брзо влегува во цената на превозот, дистрибуцијата, земјоделството, градежништвото и речиси секој производ што стигнува до продавница. Затоа секој нов скок на нафтата значи нов ризик од поширок бран поскапувања, дури и ако на прв поглед станува збор само за неколку денари повеќе по литар.

Проблемот е што домашниот маневарски простор не е бесконечен. Ако глобалната цена на суровата нафта остане висока, а нестабилноста во Ормус продолжи, државата ќе мора да избира меѓу две непријатни опции: или да продолжи со скапи фискални мерки за да ги држи цените под контрола, или да дозволи дел од шокот да се прелее врз граѓаните. И едното и другото има цена. Во првиот случај, товарот оди врз буџетот. Во вториот, оди врз семејните буџети.

Затоа сегашното кратко олеснување не треба да создаде лажна сигурност. Последните одлуки на РКЕ можеби донесоа мал здив, но глобалната слика оди во спротивна насока. Нафтата повторно е над 100 долари, светот зборува за нова ера на енергетски шокови, а клучниот морски теснец за нафтената трговија останува под закана. Во такви услови, прашањето веќе не е дали Македонија ќе го почувствува новиот притисок, туку кога и со колкава сила ќе стигне до бензинските пумпи и до сметките на граѓаните.