Маркова нога пак ќе згазне да ја поврзе Преспа

Речиси шест децении патот кај Долно Дупени завршуваше пред затворена рампа. Зад неа останаа блиски села, разделени семејства и еден природен регион пресечен со граница. Новиот премин Маркова Нога – Лемос треба повторно да ги поврзе луѓето од двете страни на езерото и да донесе нова надеж за туризмот, локалната економија и иднината на Преспа.

На крајниот југ на Македонија, таму каде што асфалтот се приближува до брегот на Преспанското Езеро, патот со децении завршуваше пред рампа.

Од другата страна не е далечна земја. На само неколку километри се Лемос, Свети Герман и другите населени места во грчкиот дел на Преспа. Села кои географски му припаѓаат на истиот предел, го гледаат истото езеро и ги делат истите планини, но речиси 60 години живееја како да се оддалечени стотици километри.

Граничниот премин Маркова Нога бил во функција од 1959 до 1967 година. Тогаш преку него поминувале жители од двете страни на Преспа, роднини оделе едни кај други, се создавале бракови, а преку границата минувале и свадбени поворки. Според сведоштвата на постарите преспанци, преминот можел да се мине со потврда што се добивала на самото место.

Потоа рампата се спуштила.

Со затворањето во 1967 година не бил прекинат само еден локален пат. Биле прекинати човечки врски создавани со генерации. Семејства и роднини кои живееле на неколку километри едни од други биле принудени да патуваат по долги обиколни правци. Некои контакти опстанале, други со текот на годините ослабеле, а трети останале само во семејните раскажувања за роднините „од другата страна“.

Најблиските населени места понекогаш биле оддалечени само два или три километри, но за да се стигне до нив морало да се патува преку граничниот премин Меџитлија кај Битола. Во зависност од почетната точка, патувањето се продолжувало за околу сто, па и за 150 километри. Она што некогаш било кратка прошетка или возење велосипед станало патување од неколку часа.

Маркова Нога така стана симбол на една затворена Преспа. Регион што природно треба да биде поврзан преку езерото, туризмот, земјоделството и заедничкото културно наследство, со децении функционираше како затворен простор.

Сега, по речиси шест децении, на местото повторно има градежни машини. Наместо напуштена рампа и тишина, се гради современ граничен премин што треба да ја врати директната врска меѓу Долно Дупени и Лемос.

Проектот е еден од најконкретните инфраструктурни резултати што произлегоа од Преспанскиот договор. Во членот 14 од договорот, потпишан на 17 јуни 2018 година, двете држави се обврзаа да ги подобруваат постојните и да изградат нови гранични премини со цел да се поттикнат туристичките и трговските движења. Во март 2019 година беше постигната посебна билатерална спогодба за воспоставување на преминот Лемос – Маркова Нога.

Така, договорот што беше потпишан токму во Преспа треба да добие видлив резултат на брегот на истото езеро. Не преку политички декларации, туку преку пат по кој повторно ќе минуваат луѓе.

Градежните активности од македонска страна официјално почнаа во март 2025 година, додека почетокот на инфраструктурните работи од грчка страна беше означен во јуни истата година. Според последните информации од 5 јуни 2026 година, работите на македонската страна достигнале околу 60 проценти, а завршувањето на оваа страна се очекува во септември. Работите од грчката страна треба да завршат на почетокот на 2028 година, по што ќе може да се создадат услови преминот да биде пуштен во функција. Точен датум за отворањето сè уште не е објавен.

Проектот „БорПрес 2“, преку кој се гради клучната прекугранична инфраструктура, има вкупен буџет од 7.727.272 евра. Од нив, околу 6,18 милиони евра се европски средства, а околу 1,54 милиони се обезбедени од националните буџети на двете земји. Проектот започна во февруари 2025 година и неговото формално завршување е предвидено за февруари 2028 година.

Само договорот за изградба на објектите и уредување на просторот на грчката страна изнесува 6,25 милиони евра. Таму треба да бидат изградени полициски и царински контролни објекти, осум контролни позиции, простории за службите, санитарни јазли и места за привремено паркирање. Рокот за реализација на овие работи е 24 месеци.

Во пошироката финансиска конструкција, која ги опфаќа и дополнителните инфраструктурни активности поврзани со преминот, во владин финансиски документ од 2026 година е наведена вредност од околу 14 милиони евра. Разликата во објавените суми произлегува од тоа што 7,7 милиони евра се однесуваат конкретно на „БорПрес 2“, додека пошироката сума ги опфаќа и другите поврзани зафати и извори на финансирање.

Преминот ќе има четири сообраќајни ленти на делница долга околу 350 метри и придружна инфраструктура потребна за меѓународен граничен премин. Низ него ќе може да минуваат автомобили и помали патнички возила, но не и камиони и големи автобуси. Ограничувањето е воведено за да не се создаде тежок товарен коридор низ еден од најчувствителните природни предели на Балканот.

Целта е Преспа да се отвори, но да не се задуши.

Со преминот, патувањето меѓу Ресен и Лемос треба да се намали од повеќе од два часа на околу 40 минути. Тоа ќе овозможи туристите полесно да ги посетуваат двете страни на езерото, а жителите да добијат директен пристап до соседните населени места, пазари, угостителски објекти и туристички локации.

За луѓето кои живеат и работат во Долна Преспа, отворањето значи надеж дека местото повторно ќе се раздвижи.

Џани Димовски, сопственик на комплексот „Долно Дупени Плажа“, за Рацин.мк вели дека очекува преминот да донесе повеќе луѓе, туристи и можности за локалните бизниси, но и повторно да ги доближи семејствата што со децении живеат одвоени со границата.

„Мислам дека ќе има многу движење. Фамилиите што ги имаме од другата страна ќе дојдат и повторно ќе се поврзат. Ќе има повеќе туристи. Досега бевме затворен сад, а сега ќе имаме нешто ново. Ќе одиме и ние, ќе се прави бизнис и ќе се создаваат приходи за доброто на државата“, ни изјави Димовски.

Во неговите зборови е содржана целата надеж на Преспа. Да дојдат роднините, да пристигнат туристите, да се наполнат плажите, гостилниците и сместувачките капацитети, но и младите да добијат причина да останат во крајот во кој се родиле.

Отворањето на Маркова Нога може да создаде заедничка туристичка приказна околу Големото и Малото Преспанско Езеро. Посетител што престојува во Отешево, Стење, Брајчино, Љубојно или Долно Дупени ќе може за кратко време да стигне до грчкиот дел на Преспа, до Лемос, Свети Герман, островот Свети Ахил и рибарските населби покрај езерото.

Истовремено, туристите од Грција ќе добијат директен пристап до македонските преспански села, плажите, манастирите, традиционалната архитектура, Галичица и патот кон Охрид и Струга.

Дел од проектот е и создавање прекугранична пешачка патека што ќе ги поврзува Свети Герман во Грција и Брајчино во Македонија. Наместо границата да биде крај на патот, таа треба да стане точка низ која ќе се создава заедничка туристичка и културна маршрута.

Местото носи и легенда постара од сите рампи и политички договори.

Според народното предание, Крале Марко се движел покрај Големото Преспанско Езеро кога посакал да го види и Малото Езеро. Се искачил на голем камен и од неговиот силен чекор останала вдлабнатина налик на огромно стапало. Оттука, велат мештаните, местото го добило името Маркова Нога.

Каменот со необичната трага со години се чувал во просторот кај старата караула. Легендата го преживеала затворањето на границата, политичките промени и децениите во кои на ова место речиси никој не можел да помине.

Денес, името добива ново значење.

Маркова Нога повторно треба да „згазне“, но овојпат не само во каменот од легендата. Треба да направи чекор преку границата и повторно да ја поврзе Преспа.

По речиси 60 години, рампата што разделуваше треба да се крене. Зад неа нема да има само нов пат, царински пункт и полициска контрола. Ќе има можност роднините повторно полесно да се посетуваат, туристите да го откриваат езерото како една целина, а локалните жители да создаваат работа и иднина во крај што предолго беше оставен на периферијата.

Маркова Нога можеби нема сама да ги реши сите проблеми на Преспа. Нема преку ноќ да го запре иселувањето, да ги наполни празните куќи или да ги врати младите.

Но ќе го отвори патот.

А за регион кој речиси шест децении гледаше во затворена рампа, понекогаш токму отворениот пат е почетокот што најдолго се чекал.