Сакам сега, сакам после, како Гаши менува ставови за Уставот

Африм Гаши денес вели дека отворањето на Уставот е „сензитивна работа“ што не смее да се прави ад хок и дека одлуката е кај политичките партии. Во истата изјава предупреди дека штом ќе се отвори Уставот, секој ќе се обиде да ја внесе својата политичка цел, што може да создаде поголем проблем отколку корист.

Но архивата покажува дека Гаши и порано не само што зборувал за отворање на Уставот, туку во одредени моменти и јавно туркал тој процес да почне веднаш. Во јули 2023 година, како лидер на Алтернатива, изјави дека лично сака уставните измени да поминат за да продолжи евроинтеграцискиот пат. Само две недели подоцна, на 17 август 2023, заедно со Билал Касами и Изет Меџити, побара потребата од уставни измени веднаш да се стави на гласање во Собранието, а на дневен ред да влезат и измените за бришење на формулацијата „20 проценти“ за албанскиот јазик, како и амандманот за незастарување на политичката корупција.

Уште порано, во јули 2021 година, Гаши бараше да се смени формулацијата за албанскиот јазик во Уставот, нарекувајќи ја навредувачка и понижувачка. Тогаш, во контекст на спорот со Бугарија и резолуцијата за „црвените линии“, тој порача дека ако македонските партии бараат заштита за сопствениот идентитет, треба да покажат и иста почит кон албанскиот јазик. Со други зборови, прашањето за Бугарија и прашањето за јазичната формулација тогаш веќе беа ставени во иста политичка рамка.

И по изборите во 2024 година, кога веќе беше претседател на Собранието, Гаши не се откажа од таа линија. Во интервју за Радио Слободна Европа на 2 јуни 2024 година, на прашање дали со вметнувањето на Бугарите во Преамбулата треба да влезе и барањето за бришење на „20 проценти“, тој одговори дека ако се отвори Уставот, ќе се залага и за преформулирање на, како што ја нарече, навредливата формулација за албанскиот јазик. Во истото интервју рече и дека албанските пратеници ќе гласаат за уставните измени кога и да дојдат на дневен ред.

Неколку месеци подоцна, во октомври и ноември 2024 година, Гаши веќе зборуваше како претставник на владејачкото мнозинство, но тонот и натаму беше проактивен. Од Берлин порача дека нема никаков проблем Бугарите веднаш да влезат во Уставот, само да има гаранции дека потоа нема да следуваат нови условувања. Во ноември изјави дека Собранието е подготвено да ја почне процедурата веднаш штом има политички договор и дека процесот во парламентот „многу лесно ќе помине“. Во декември додаде дека мнозинството би гласало и веднаш, но смета дека е подобро да има договор и предвидливост за да нема ново бугарско вето по три или шест месеци.

Затоа денешната изјава не може да се чита како став на политичар што отсекогаш бил воздржан околу отворањето на Уставот. Напротив, фактите покажуваат дека Гаши во различни фази барал уставните измени да се придвижат, ги врзувал со деблокада на спорот со Бугарија и паралелно инсистирал во истиот процес да се отвори и прашањето за албанскиот јазик. Разликата денес не е во тоа дали тој некогаш сакал да се отвори Уставот, туку во тоа што сега отворањето го именува како ризично токму поради можноста внатре да влезат повеќе политички барања.

Токму тука и се гледа најјасната промена во реториката. Во 2023 и 2024 година Гаши јавно бараше пакетно отворање на чувствителни прашања — Бугарите во Уставот, формулацијата за албанскиот јазик и амандманите за корупцијата. Денес, кога вели дека штом ќе се отвори Уставот секој ќе ја бара својата политичка цел, тој всушност опишува сценарио во кое и самиот претходно беше активен учесник.