Русија го користи недостигот на ѓубрива како тивко оружје

Русија го користи недостигот на ѓубрива како тивко оружје во момент кога војната околу Иран и нарушувањата во Ормутскиот теснец повторно го отворија прашањето кој ќе ја контролира не само енергијата, туку и храната. Во анализата на Европскиот совет за надворешни односи, објавена на 15 април, се оценува дека Москва се обидува да ја претвори кризата со ѓубривата во нов инструмент за влијание и врз земјите од глобалниот југ и врз западните економии. Причината е едноставна: низ Ормут вообичаено минува околу една третина од светските морски испораки на ѓубрива, а Русија е еден од најголемите играчи на тој пазар и не зависи од тој теснец за сопствениот извоз.

Затоа ова не е само уште една геополитичка приказна за танкери и санкции. Меѓународниот трговски центар при Обединетите нации предупреди дека ѓубривата се поитен проблем дури и од нафтата, затоа што нивниот недостиг директно удира врз следната жетва и врз цената на храната. ФАО веќе регистрираше раст на глобалните цени на храната во март, при што повисоките енергетски трошоци и притисокот врз ѓубривата создаваат нова неизвесност за земјоделците токму во клучниот дел од сезоната.

КРИЗАТА НА МОРЕ СТАНУВА И КРИЗА НА МОРЕ

Најсилниот удар не се гледа веднаш на берзите, туку на нивите во земји што немаат простор за скапи импровизации. Според Ројтерс, една третина од светската уреа нормално минува низ Ормут, а најзависни од испораките од Персискиот Залив се повеќе земји во Африка и Азија, меѓу нив Кенија, Уганда, Јужна Африка, Тајланд и Шри Ланка. Кога ѓубривото доцни или поскапува, земјоделците не ја поместуваат жетвата, туку користат помалку ѓубриво, а тоа речиси секогаш значи пониски приноси. Во таква ситуација, недостигот на ѓубрива лесно се претвора во недостиг на храна, а потоа и во политичка нестабилност.

ПОМОШ СО ГЕОПОЛИТИЧКА ЦЕНА?

Токму тука Москва гледа шанса. Во анализата на ECFR се наведува дека, по западните ограничувања воведени по инвазијата врз Украина, Русија со години ги пренасочуваше своите извозни рути кон глобалниот југ. Таа стратегија веќе донела резултат: во 2025 година руските компании обезбедиле околу една четвртина од увозот на ѓубрива на Бразил и Индија. Паралелно, руски претставници јавно порачаа дека Москва е подготвена да испраќа ѓубрива во земјите од глобалниот југ, но ECFR предупредува дека таа „помош“ не доаѓа без политичка сметка, туку со очекување за приближување кон формати како БРИКС, Шангајската организација за соработка и други руски-предводени групирања.

КОЛКУ МОСКВА НАВИСТИНА МОЖЕ ДА ИСПОРАЧА?

Но, токму тука почнува и ограничувањето на руската игра. Ројтерс уште во март објави дека Русија, иако е најголем светски извозник и држи околу една петтина од глобалната трговија со ѓубрива, нема капацитет брзо да надомести поголем светски недостиг. Производителите се стегнати меѓу домашните обврски, државните извозни ограничувања и нападите врз капацитетите, а нови извозно ориентирани погони не се очекуваат пред 2027 година. И ECFR потсетува дека амонијачниот нафтовод Тољати-Одеса, важен за извоз преку Црното Море, е вон функција од 2022 година. Тоа значи дека руската приказна за „спасување на светот“ е поголема од нејзината реална логистичка моќ.

Другата страна на оваа приказна не е извозот, туку притисокот врз санкциите. ECFR оценува дека Москва се обидува истата криза да ја претвори и во аргумент за попуштање кон Русија и Белорусија. Во март САД навистина ги олеснија санкциите за неколку клучни белоруски поташни компании, а Светска банка предупреди дека европските царини за земјоделски увоз, вклучително и азотни ѓубрива од Русија и Белорусија, ќе ги пренасочат тие текови кон Азија и Америка и ќе влијаат врз трошоците. Во исто време, ECFR посочува и дека Москва долго се обидува да ја искористи европската дебата за кадмиумот во ѓубривата за да ги турка своите производи како „почиста“ алтернатива. Со други зборови, Русија не продава само ѓубриво, туку и наратив дека без неа пазарот ќе стане поскап, понестабилен и политички поранлив.

Во таква слика, најважното можеби и не е дали од руските пристаништа ќе тргнат драматично повеќе бродови, туку дали Кремљ ќе успее да се претстави како незаменлив спасител во момент на страв. ECFR токму тоа го става во сржта на проблемот: за Москва е доволно да остави впечаток дека е подготвена да помогне, додека одговорноста за недостигот ќе се префрла кон западните санкции и кон војната што го блокира Ормут. Така ѓубривото престанува да биде само земјоделски влезен трошок и станува уште една алатка во поголемата битка за влијание, пазари и политичка лојалност.