Skip to content
Пред 35 години, на 6 мај 1991 година, во Сплит загина Сашко Гешовски, 19-годишен војник на ЈНА од Кавадарци, запаметен како една од првите и најболни жртви на распадот на Југославија. Неговата смрт се случи пред војната целосно да добие име, пред фронтовите да станат јасни и пред Македонија формално да излезе од федерацијата во која илјадници млади луѓе сè уште служеа воен рок како да живеат во нормална држава.
Гешовски бил на стража пред зградата Бановина во Сплит, тогашно седиште на командата на Военопоморската област на ЈНА. Пред зградата се одржувал масовен протест на работници и граѓани, организиран во атмосфера на силна напнатост поради блокадата на Киево, населено место со хрватско население кое во тоа време било под притисок на ЈНА и српските бунтовнички сили. Протестот почнал како политички и синдикален притисок, но завршил како еден од првите крвави сигнали дека Југославија веќе влегува во распад од кој нема мирно враќање.
На местото на протестот биле изведени воени транспортери, што дополнително ја зголемило тензијата меѓу демонстрантите и војниците. Според сведоштвата и подоцнежните реконструкции, дошло до судир околу едно од оклопните возила, бил испукан предупредувачки истрел, а потоа од толпата или од околината се слушнале истрели што го погодиле младиот војник. Ранет бил и негов колега од Македонија, Тони Најев, додека меѓу демонстрантите немало загинати.
Три и пол децении подоцна, смртта на Гешовски сè уште останува неразјаснета до крај. Во Македонија долго доминираше верзијата дека бил убиен од хрватска страна, додека дел од сведоците и учесниците во Сплит тврдеа дека истрелите можеле да дојдат од друга насока. Истражувањето на БИРН/Призма забележува дека и по три децении останале спротивставени верзии за тоа кој пукал и кој ја носи одговорноста за смртта на 19-годишниот војник.
Токму таа неразјаснетост го прави случајот повеќе од историска белешка. Сашко Гешовски не бил политичар, генерал или човек што одлучувал за распадот на државата. Бил регрут од Кавадарци, испратен на воен рок во момент кога федерацијата веќе се распаѓала, а младите војници од сите републики останале заробени во униформа што сè помалку значела заедничка држава, а сè повеќе станувала дел од туѓа војна.
За Македонија, неговата смрт имала посебна тежина. Земјата не беше активен учесник во војната во Хрватска, но нејзини млади луѓе сè уште служеа во ЈНА низ касарните на федерацијата што веќе не можеше да ги заштити. Погребот во Кавадарци прераснал во масовен настан, а Гешовски станал симбол на македонската траума од југословенските војни: држава што се обидуваше да излезе мирно од распадот, но веќе имаше свои жртви во туѓите фронтови.
Сплит, пак, со години се соочуваше со сопствената меморија за 6 мај 1991 година. За дел од хрватската јавност, протестот пред Бановина беше отпор кон ЈНА и нејзиното сè поотворено позиционирање во конфликтот. За македонската јавност, истиот ден остана запаметен по убиството на млад војник кој не ја избрал таа војна. Токму затоа и иницијативата за поставување спомен-плоча на Гешовски во Сплит предизвика политички и симболички отпор, од спор околу текстот до прашањето дали плочата треба да стои токму на Бановина.
На предложената плоча треба да стои неговото име на латиница и кирилица, со податоците дека е роден во Кавадарци на 31 октомври 1971 година и дека загинал во Сплит на 6 мај 1991 година. Тоа двојазично обележување не е само формалност, туку признание дека оваа смрт припаѓа на повеќе мемории: македонска, хрватска, југословенска и човечка.
Случајот Гешовски покажува колку распадот на Југославија не почна само со декларации, армии и политички говори, туку и со смртта на луѓе што не ја пишуваа историјата, но станаа нејзини први жртви. Во таа смисла, 6 мај 1991 година не е само датум од хрониката на Сплит или од македонската меморија. Тоа е ден кога се виде дека федерацијата повеќе не може да ги контролира сопствените противречности и дека најголемата цена најчесто ја плаќаат оние што најмалку одлучуваат.
Сашко Гешовски денес останува симбол на таа неправда: млад човек испратен да служи војска во држава што се распаѓаше, убиен во град што веќе живееше во предвоена напнатост, и запаметен во земја што уште тогаш сфати дека мирното излегување од Југославија нема да значи и бегство од нејзината трагедија.