Дали унгарските истраги ќе го турнат Мицкоски кон предвремени избори

Тезата дека Христијан Мицкоски брза кон предвремени избори поради страв од истрагите што се отвораат во Унгарија по падот на Виктор Орбан на прв поглед звучи како класичен опозициски напад. Но во политичкиот момент во кој се наоѓа регионот, таа не може да се отфрли само како дневна партиска реторика.

Падот на Орбан не е само унгарска вест. Тој е удар врз цела мрежа на политички, медиумски и бизнис-врски што со години функционираа како идеолошка и финансиска инфраструктура на десницата во Централна и Југоисточна Европа.

Генералниот секретар на СДСМ, Александар Саша Димитријевиќ, тврди дека на Мицкоски му се брза за предвремени избори затоа што, со падот на Орбан, почнува расплет на, како што вели, „криминалната мрежа“ градена во регионот. Во таа рамка тој ги споменува Мицкоски и Александар Вучиќ како дел од политичкиот круг што би можел да биде погоден од идните истраги.

Ова е политичко обвинување, не докажан факт, но неговата тежина доаѓа од тајмингот: темата за избори повторно се отвора токму во период кога Унгарија влегува во фаза на институционално расчистување по 16 години власт на Орбан.

Во Будимпешта веќе се гледаат првите знаци на тој расплет. Медиумскиот и комуникациски бизнисмен Ѓула Балаши, близок до системот на Орбан и поврзан со владините кампањи, понуди неговите компании да преминат во сопственост на државата.

Неговите фирми со години работеле на кампањите на Орбан, од антиимигрантската реторика до последната изборна порака за „војна и мир“, а според податоците наведени во извештаите, добиле големи државни договори преку унгарскиот систем на владини комуникации.

Паралелно, новиот унгарски лидер Петер Маѓар најавува антикорупциска офанзива и ревизија на државните договори, а неговата партија Тиса отвори и платформа за пријавување уништување документи од времето на старата власт.

Тоа значи дека прашањето не е само дали ќе има истраги, туку колку длабоко ќе навлезат во бизнисите, медиумите, комуникациските договори и регионалните политички врски што се развивале за време на Орбан.

Токму затоа тезата за можни предвремени избори во Македонија добива поширока политичка логика. Мицкоски во февруари тврдеше дека нема потреба од предвремени избори и дека фокусот на владата се реформите. Неколку месеци подоцна, темата се враќа со сосема поинаков интензитет, а регионални извештаи веќе пренесуваат дека премиерот најавува можност за избори „многу скоро“.

Тоа отвора клучна дилема: ако владата е стабилна, зошто би ѝ биле потребни предвремени избори? Одговорот може да биде повеќеслоен. Една причина е домашната политичка математика: ВМРО-ДПМНЕ би сакала да го искористи моментот додека опозицијата сè уште се обидува да се консолидира по тежок изборен пораз.

Втора причина е блокадата околу европскиот пат и спорот со Бугарија, каде што владата може да бара нов мандат за потврда на својата позиција. Но третата причина, која сега ја отвора СДСМ, е стравот дека надворешни истраги можат да произведат внатрешни политички последици.

За Мицкоски, Орбан не беше само далечен европски сојузник. Унгарскиот модел со години беше симбол на политичка десница која ја комбинира националната реторика, медиумската контрола, антибриселскиот јазик и државно поткрепената економска мрежа. Падот на Орбан покажува дека таков систем може да се распадне не само на избори, туку и преку документи, тендери, сметки, медиумски компании и истраги што се отвораат откако заштитната политичка купола ќе исчезне.

Во македонски контекст, предвремени избори би можеле да бидат обид да се замрзне политичката позиција пред евентуалните регионални потреси да стигнат до Скопје. Ако во Унгарија се отвораат архиви, финансиски текови и државни договори од ерата на Орбан, секоја партија што била политички блиска со тој центар на моќ ќе мора да одговори на едно непријатно прашање: дали таа блискост била само идеолошка или имала и бизнис, медиумска и организациска димензија.

Секако, засега нема јавен доказ дека унгарските истраги директно водат кон Мицкоски или дека тие сами по себе ќе активираат предвремени избори во Македонија. Но политиката често не реагира само на докази, туку и на ризици. Ако премиерот процени дека сега има најдобар момент за избори, пред евентуални регионални афери да создадат нова политичка клима, тогаш изборите не би биле само демократска проверка, туку и превентивен потег за задржување контрола.

Во тоа е суштината на прашањето. Стравот од истрагите во Унгарија можеби нема сам да ги произведе изборите во Македонија, но може да стане дел од пошироката калкулација: да се оди на избори пред кризата да се прошири, пред опозицијата да закрепне, пред европскиот притисок да се засили и пред регионалните врски на Орбан да станат предмет на институционална, а не само политичка дебата.

Ако Мицкоски навистина тргне кон предвремени избори, јавноста нема да треба да гледа само во официјалното образложение. Ќе треба да гледа и во Будимпешта. Затоа што по падот на Орбан, таму веќе не се решава само унгарската транзиција. Таму може да почне расплетот на една поширока регионална архитектура на моќ, во која Македонија никогаш не била целосно надворешен набљудувач.