Skip to content
Постојат работи со кои може да се експериментира. Сценографија. Светло. Музика. Видео. Костими. Режија. Може сонцето да биде сино, зелено, да пулсира, да експлодира на екранот или да се претвори во галаксија.
Но кога на сцена се претставува државното знаме на Македонија, тогаш завршува уметничката фантазија и почнува државниот протокол.
Знамето не е реквизит.
Не е лого на фестивал.
Не е визуелна асоцијација што дизајнерот може да ја доработи ако му изгледа „поубаво“.
И најмалку е нешто што треба да се објаснува утредента со партиско соопштение дека, всушност, публиката не разбрала оти гледала „уметничка инсталација“.
ВМРО-ДПМНЕ реши токму така да го брани пропустот на спектаклот „Силно светнал ден“, организиран по повод 35 години од независноста. Според нив, повеќекракото сонце било дел од уметничко решение кое потоа визуелно се претопувало во македонското знаме со осум зраци.
Добро.
Но ако мора со соопштение да објаснувате дека нешто што на прослава на независноста изгледа како погрешно македонско знаме всушност не било погрешно знаме, туку „уметност“, тогаш проблемот не е кај публиката. Проблемот е кај тие што ја осмислиле, одобриле и пуштиле сценографијата.
Толку е едноставно.
Уставот во член 5 утврдува дека грбот, знамето и химната се државни симболи и дека тие се утврдуваат со закон. Тоа не е случајна формулација. Државните симболи не се оставени на вкусот на режисер, продуцент, графички дизајнер или партиски портпарол.
А Законот за знамето е уште појасен.
Членот 2 утврдува дека знамето е црвено со златно-жолто сонце, со осум сончеви зраци што се простираат од сончевиот диск кон рабовите. Законот ги утврдува дури и положбата на зраците, големината на дискот, центарот на сонцето и соодносот на знамето. Ликовно-графичкиот приказ е составен дел од законот.
Значи, државата не рекла: направете нешто отприлика црвено, ставете некое сонце и бидете креативни.
Пропишала како изгледа знамето.
Осум зраци.
Не девет.
Не дванаесет.
Не „колку што бара уметничката визија“.
Осум.
Секако, никој закон не забранува уметник да нацрта сонце со 17, 27 или 107 зраци. И треба да бидеме правно прецизни: самото постоење на стилизирано сонце во сценографија не е автоматски прекршување на Законот за знамето.
Но ако на официјален спектакл посветен на независноста тоа сонце визуелно ја презема функцијата на државниот симбол или е претставено така што публиката оправдано го препознава како македонско знаме, тогаш повикувањето на „уметничка слобода“ е евтино бегство од одговорноста.
Особено кога целиот проект е организиран токму за 35 години македонска независност.
Министерството за култура и туризам го најави „Силно светнал ден“ како музичко-сценски спектакл за одбележување на независноста, со караван низ 11 градови и завршница во Скопје. Значи, не зборуваме за независна изложба во приватна галерија каде авторот го преиспитува значењето на националните симболи. Зборуваме за организирано јавно одбележување на државноста.
Токму затоа критериумите мора да бидат повисоки.
Некој го направил визуелот.
Некој ја направил сценографијата.
Некој ја видел пробата.
Некој го одобрил финалниот материјал.
Некој ја водел продукцијата.
Некој од надлежните институции морал да провери што ќе биде прикажано на централната сцена на спектакл посветен на независноста.
И низ целиот тој синџир никој не рекол: „Луѓе, вака не изгледа знамето“?
Тогаш не е проблем само еден графички дизајнер.
Проблемот е системот на неодговорност во кој сè може да помине, а кога јавноста ќе го забележи пропустот, наместо едно едноставно „погрешивме“, се произведува политичка теорија за уметничката слобода.
Со неписмени држава не се прави.
Не мислам на формалното образование на луѓето што работеле на проектот. Може сите да имаат дипломи, титули и портфолија.
Станува збор за државна писменост.
Ако работиш на спектакл за 35 години независност на Македонија, мора да знаеш како изгледа македонското знаме.
Тоа е минимумот.
Ако земаш јавни пари за проект кој треба да ја слави државноста, тогаш граѓаните имаат право да бараат и професионалност и отчетност. Министерството јавно го промовира проектот, но во неговата најава не е наведена вкупната цена на караванот. Оттука е сосема легитимно да се објават договорите, изведувачите, продукциските трошоци, цената на сценографијата и визуелниот идентитет и кој конкретно го одобрил финалното решение.
Не може за патриотизам да се зборува на килограми, а државното знаме да не се знае на памет.
Не може секојдневно да се држат лекции кој ја сака Македонија повеќе, кој бил предавник, кој бил патриот, кој го сменил името, кој го сменил знамето, а кога на сопствена државна прослава ќе се појави спорен визуел на знамето, одговорот да биде: уметничка инсталација.
ВМРО-ДПМНЕ во реакцијата не запре на објаснувањето за визуелот. Наместо тоа, тргна во партиска канонада против СДСМ, со навреди како „талог на општеството“, „политички глодари“ и „лешинари“.
Но ниеден од тие зборови не додава осми зрак каде што недостига, ниту отстранува вишок зрак таму каде што не треба да постои.
И уште помалку одговара на суштинското прашање: кој бил одговорен за визуелниот идентитет и кој го одобрил?
Патем, односот кон државните симболи во Македонија не е препуштен само на добриот вкус. Постои и посебен Закон за употреба на грбот, знамето и химната, а неговите прекршочни одредби предвидуваат и глоби за неправилна употреба во случаите опфатени со законот. Тоа е уште еден показател колку правниот систем сериозно ги третира државните симболи.
Затоа „уметничка слобода“ е погрешниот штит зад кој ВМРО-ДПМНЕ се обидува да се сокрие.
Никој не ја напаѓа уметноста.
Никој не бара на уметниците да им се брои секој зрак во секое сонце што ќе го нацртаат.
Но државното знаме е нешто друго.
А кога организираш спектакл за независноста, токму ти треба да ја знаеш разликата.
Професионална држава не се гради само со големи сцени, рефлектори, патриотски песни и говори за Македонија. Се гради и со луѓе кои знаат што работат, институции кои проверуваат што плаќаат и функционери кои умеат да признаат очигледен пропуст без да ја навредуваат интелигенцијата на јавноста.
Можеби токму затоа оваа приказна со знамето е поголема од едно погрешно сонце.
Таа покажува една многу стара македонска болест: кога нешто ќе утнеме, наместо да го поправиме, прво измислуваме објаснување зошто всушност сме биле во право.
А држава така не се прави.
Со неписмени, уште помалку.
