Зоолошката во Скопје полни 1 век, еве како сѐ почна

Зоолошката градина во Скопје во 2026 година влегува во својот прв век постоење, како една од ретките градски институции што ја преживеале речиси целата модерна историја на градот: од Скопје меѓу двете светски војни, преку земјотресот од 1963 година, до денешните расправи за тоа како треба да изгледа современа зоолошка градина.

Нејзината приказна почнува во 1926 година, кога била формирана од тричлена комисија со која раководел д-р Станко Караман, биолог и доктор по зоологија од Сараево. Истата година била предложена и локацијата во денешниот Градски парк, на простор од околу четири хектари, со скромен број животни добиени како подарок од други зоолошки градини и од поединци од Балканот и Европа.

Во почетокот, Зоолошката не била замислена како обично место за разгледување животни. Таа се појавува во ист историски пакет со Природно-научниот музеј, Градскиот парк и Ботаничката градина.

Во официјалниот историјат на ЗОО Скопје се наведува дека овие институции извесен период функционирале како поврзана природно-научна целина, со што Скопје добило редок урбан и образовен простор за тоа време.

Главната фигура зад таа идеја бил Станко Лука Караман, научник чија работа одамна го надминува само основањето на Зоолошката. Тој во Македонија дошол во 1924 година, истражувал риби и други животински групи, објавил повеќе од 120 научни труда, а во неговите описи на видови и подвидови често се појавуваат имињата Македонија, Вардар и македонските планински масиви. Караман опишал повеќе од 60 вида и подвидови и е основач на музејските списанија „Acta“ и „Fragmenta balkanica“.

Еден од куриозитетите е што ЗОО Скопје често се нарекува најстарата зоолошка градина на Балканот, но регионалниот контекст бара попрецизна формулација. Софиската зоолошка градина ја води својата официјална историја од 1888 година, а Загрепската зоолошка градина е отворена во 1925 година, една година пред скопската.

Затоа, најточно е да се каже дека скопската Зоолошка е меѓу најстарите зоолошки градини во регионот и една од најстарите јавни природно-научни институции во Македонија.

По Втората светска војна и особено по земјотресот од 1963 година, Зоолошката влегла во нова фаза. Со решение на Градското собрание во 1965 година и со урбанистички елаборат од 1966 година, таа го добила основниот просторен облик што го има и денес.

Од првичните четири хектари, градината подоцна се проширила на околу 12 хектари, со што станала еден од најпрепознатливите делови на Градскиот парк.

Нејзината институционална историја исто така се менувала. Од 1926 до 1991 година Зоолошката била под надлежност на Град Скопје, од 1991 до 2005 година преминала под Министерството за култура, а од 1 септември 2005 година повторно е под надлежност на Град Скопје.

Тоа ја прави една од оние установи чиј развој секогаш зависел од тоа како градските власти ја разбираат нејзината функција: како рекреативен простор, како образовна институција, како туристичка атракција или како центар за грижа за животни.

Во јавната меморија на Скопје, Зоолошката не се памети само по институционални датуми, туку и по животни што станале дел од градските приказни. Еден од најпознатите примери е шимпанзото Коко, кое во 2009 година било испратено на ресоцијализација во Холандија поради анксиозност, депресија и несоодветни услови за живот.

По десет години се врати во Скопје, заедно со други шимпанза, во ново живеалиште направено според повисоки стандарди.

Сличен градски момент се случи и во 2018 година, кога по 26 години во скопската Зоолошка повторно пристигнаа слонови. Слониците Дуња и Даела беа донесени во ново живеалиште, а според СДК, повеќе од 10.000 граѓани дошле да ги видат новите жители на градината.

Во 2024 година Дуња беше евтаназирана поради старост и болест, на околу 60-годишна возраст.

Периодот по 2008 година беше еден од повидливите обиди ЗОО Скопје да се приближи до европските стандарди. Во јавноста тогаш се зборуваше за реконструкции, нови живеалишта, подобрени услови и соработка со Европската асоцијација на зоолошки градини и аквариуми. Но тој процес не се движеше линеарно.

Во 2023 година СДК објави дека скопската Зоолошка го изгубила кандидатскиот статус за членство во ЕАЗА, поради неисполнети обврски, прекин во комуникацијата и стагнација во изминатиот период.

На поновата мапа на Зоолошката се појави и Дино паркот, отворен во 2021 година веднаш до градината. Според Град Скопје, паркот се простира на 2.000 квадратни метри и има 41 реплика на диносауруси од креда и јура, дел од нив во природна големина, со синхронизирани движења и звуци. Таа содржина ја прошири Зоолошката кон нов тип семејна и едукативна атракција.

Во октомври 2024 година ЗОО Скопје се најде во фокусот по појавата на високопатоген сој на птичји грип H5N1 кај угината гуска во езерцето.

Агенцијата за храна и ветеринарство нареди мерки за надзор, дезинфекција и ограничување на движењето, а градината беше затворена за посетители 21 ден. Беа отстранети 24 патки, 6 гуски, 5 кокошки и една чавка што биле на истата локација.

Денес ЗОО Скопје се претставува како институција со колекција од десетици видови животни, едукативен центар, ветеринарна амбуланта, забавен дел за деца и простор што треба да се движи кон современ модел на работа.

На официјалната страница се наведува дека градината располага со животни од 96 видови, додека во поновите изјави на установата се спомнуваат околу 500 животни и 85 видови, зависно од моменталниот пресек на колекцијата.

Новата стратегија што беше најавена во 2025 година повторно ја врати темата за модернизација, ЕАЗА-стандардите, подобри живеалишта, ветеринарна грижа, безбедност и едукативна улога на Зоолошката.

Според најавите од Град Скопје, целта е градината да се развива како центар за едукација, заштита на природата и хуман третман на животните, со можност за нови содржини, вклучително и центар за хипотерапија.

Затоа историјата на скопската Зоолошка не е само приказна за животни во Градскиот парк. Таа е приказна за тоа како Скопје ја замислувало природата во градот, како ја градеше јавната култура околу децата, науката и рекреацијата, и како една институција од четири хектари и неколку подарени животни стана место што го паметат генерации скопјани.