Правда се правда за Груевски

Министерството за правда се обиде да ја врати постапката за Никола Груевски во институционална рамка, откако поранешниот премиер од Будимпешта јавно му порача на министерот Игор Филков да не собира документи за екстрадиција, туку да ги преиспитува судските процеси против него. Од ресорот одговорија дека немаат надлежност да ги преиспитуваат правосилните судски одлуки, туку се должни да постапуваат по нив.

На прв поглед, тоа е техничка правна позиција. Но, во суштина, случајот повторно ја отвори најчувствителната точка во македонскиот правосудно-политички систем: дали државата има капацитет да го спроведе она што нејзините судови веќе го пресудиле, или секоја постапка за Груевски повторно ќе се претвори во политичка пресметка меѓу власта, опозицијата, правосудството и Будимпешта.

Поводот за реакцијата беше објавата на Груевски, во која тој ги оспорува судските процеси против себе и тврди дека бил жртва на политички прогон, притисоци и монтирани постапки од времето на претходната власт. Тој директно му се обрати на Филков, барајќи од него, пред каква било натамошна активност за екстрадиција, да ги провери неговите тврдења за злоупотреби во судството.

Министерството за правда, пак, ја повлече линијата што институционално мора да ја држи секоја извршна власт: пресудите не се преиспитуваат во министерски кабинет. Ако постојат правосилни судски одлуки, потерници и барања од судовите, ресорот треба да ја комплетира документацијата и да ја процесира според законите и меѓународните договори. Токму затоа одговорот на Правда звучи како одбрана од политички притисок, но и како обид да се објасни зошто случајот не може да се решава со јавни пораки од Будимпешта.

Правната слика за Груевски денес е различна од онаа во 2018 година, кога избега во Унгарија и доби политички азил. Затворската казна од две години за предметот „Тенк“ е застарена, но тоа не значи дека случајот правно е затворен. Кривичниот суд соопшти дека активни остануваат две потерници за извршување санкции: една за „Насилство во Центар“, со казна од една година и шест месеци, и една за „Плацеви на Водно“, со единствена казна од девет години затвор.

Најтешката активна пресуда е токму „Плацеви на Водно“. Врховниот суд претходно ја одби иницијативата на Груевски за преиспитување на правосилната пресуда, со што домашните правни механизми во тој предмет практично се исцрпени, освен евентуална постапка пред Европскиот суд за човекови права.

Покрај активните казни, против Груевски се водат и постапки во отсуство, меѓу кои предметите „Титаник“ и „Талир 2“. Тоа дополнително ја усложнува евентуалната екстрадиција, бидејќи барањето до Унгарија не би било само политичка порака дека Македонија го бара поранешниот премиер, туку правен пакет со пресуди, потерници, предмети, рокови на застареност и процесни гаранции.

Македонија веќе еднаш побара екстрадиција на Груевски. Барањето било поднесено на 20 ноември 2018 година, а дополнето во јуни 2019 година. Унгарија го одбила на 5 август 2019 година, со образложение дека Груевски има азил и дека унгарското законодавство не дозволува предавање на лице со таков статус на државата од која избегало.

Новата динамика доаѓа по политичката промена во Унгарија. Победата на Петер Маѓар и најавите дека Унгарија повеќе нема да биде засолниште за странски политичари со кривични предмети ја вратија екстрадицијата на Груевски во центарот на македонската политика. Reuters објави дека Маѓар е новиот унгарски политички фактор по поразот на Виктор Орбан, со агенда насочена кон враќање на довербата со ЕУ и реформи во владеењето на правото.

Токму тука случајот станува тест и за Скопје и за Будимпешта. За Македонија, прашањето е дали институциите ќе испратат целосно и правно издржано барање, без политички калкулации и без простор за процедурални пропусти. За Унгарија, прашањето е дали новата власт навистина ќе го преиспита наследството на Орбановата азилска политика или најавите за Груевски ќе останат само политички сигнал кон Брисел.

СДСМ веќе ја обвини Владата дека одолговлекува и дека му дава време на Груевски, додека Министерството за правда тврди дека постапува институционално, без влијание од политички изјави. Таа разлика ја покажува политичката тежина на предметот: за опозицијата, секој ден без испратена документација е сомнеж за заштита; за ресорот, пребрзата и непотполна постапка може да биде уште една причина Унгарија повторно да ја одбие екстрадицијата.

Во оваа фаза, најважно е што Министерството за правда не може да биде суд над судовите. Ако Филков или кој било министер би почнал да ги преиспитува правосилните пресуди врз основа на политички статуси, тоа би било директно мешање на извршната власт во судството. Ако, пак, ресорот не постапи по судските одлуки и потерниците, тогаш прашањето станува спротивно: дали извршната власт селективно ја применува правдата кога станува збор за поранешен премиер.

Ако постапката повторно пропадне поради политичка импровизација, тоа ќе биде пораз за институциите. Ако биде блокирана од Унгарија поради азилскиот статус, тоа ќе биде дипломатски и правен ѕид. Но ако Македонија не го испрати целосното барање навреме и прецизно, тогаш прашањето повеќе нема да биде само дали Груевски ќе се врати, туку дали државата воопшто сака да го тестира правото до крај.