Skip to content
Ректорските избори на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ формално завршија со реизбор на Биљана Ангелова, но отворија подлабока институционална дебата за начинот на кој најстариот универзитет ја претвора волјата на академската заедница во конечен изборен резултат.
Спорот не е само околу тоа кој победил. Официјалниот записник на Универзитетската изборна комисија покажува дека гласањето било спроведено на 23 факултети и пет институти, дека во избирачките списоци биле запишани 1.434 гласачи, дека гласале 1.286 членови на наставно-научните, научните и наставно-научните и уметнички совети, а 59 ливчиња биле неважечки. Во истиот записник е наведено дека не биле констатирани неправилности и проблеми во гласањето.
Сепак, конечниот резултат ја произведе политичката и академската дилема. Ангелова освои 2.924,125 поени, а противкандидатот Дарко Данев 2.675,875 поени, со што таа е утврдена за избран кандидат за ректор во мандатот од 16 септември 2026 до 15 септември 2029 година. Но, според објавените податоци за индивидуалните гласови, Данев добил 663 гласа, а Ангелова 565, што значи дека кандидатот со повеќе директни гласови не станал ректор.
Токму оваа разлика ја отвори јавната полемика меѓу професорот Тони Дескоски и поранешниот ректор Никола Јанкуловски. Дескоски тврди дека критиките погрешно се насочуваат кон изборниот модел, затоа што суштината, според него, не е во Законот за високото образование, туку во Статутот на УКИМ и во фактот што факултетите и научните институти практично носат иста изборна тежина. Тој потсетува дека Статутот е донесен во 2019 година, во време кога ректор бил Јанкуловски, и дека според истиот систем веќе биле спроведени избори во 2020 и 2023 година без ваква јавна реакција.
Јанкуловски, пак, го отфрли таквото толкување како неточно и непотполно. Во реакцијата наведува дека изборниот модел не произлегува од Статутот, туку од Законот за високото образование, односно од формулата што, според него, била внесена во финалната верзија на законот без суштинска дебата со академската заедница.
Тој тврди и дека УКИМ официјално се спротивставил на моделот, но забелешките не биле прифатени, а Статутот потоа бил усвоен како акт што морал да се усогласи со законската рамка.
Документите покажуваат дека спорот има две нивоа. Првото е законско.
Законот за високото образование предвидува ректорот да се избира на слободни, непосредни и тајни избори од членовите на советите на единиците, а резултатот да не се пресметува како обичен збир на сите гласови, туку преку формула: гласовите на секој кандидат на секоја единица се изразуваат во проценти од важечките гласови на таа единица, а потоа се множат со бројот на сенаторите што ги избира таа единица. За ректор е избран кандидатот со најголем збир на поени на ниво на Универзитет.
Второто ниво е статутарно и организациско.
Законот дозволува секоја единица на универзитетот да има најмалку еден, а најмногу два претставници во Сенатот, додека бројот на членовите на Сенатот и постапката за нивниот избор се уредуваат со статутот на универзитетот. Во актуелниот преглед за изборот на ректор на УКИМ, сите 28 единици, и факултети и институти, имаат по два сенатори, односно вкупно 56 сенатори од единиците.
Оттука произлегува јадрото на спорот. Јанкуловски е во право кога укажува дека самата формула за пресметка на резултатот е запишана во Законот за високото образование. Но, Дескоски го отвора прашањето за тоа како УКИМ, преку сопствениот статутарен и сенатски модел, ја поставил тежината на единиците во таа формула. Ако сите единици имаат по два сенатори, тогаш голем факултет со многу наставници и мал институт со многу помал број гласачи произведуваат иста максимална поенска тежина во конечниот резултат.
Затоа последниот избор не е само спор околу Ангелова и Данев. Тој го изложи на површина системскиот парадокс на УКИМ: Универзитетот избира ректор преку непосредно гласање, но конечниот резултат не ја следи директно аритметиката на индивидуалните гласови, туку рамнотежата меѓу единиците. Тоа е модел што ги штити факултетите и институтите како институционални целини, но истовремено отвора прашање дали секој професорски глас има приближно иста тежина во изборот на ректор.
Во оваа дебата нема едноставна правна адреса. Законот ја поставува формулата, Статутот ја конкретизира универзитетската архитектура, а Сенатот ја носи статутарната рамка според која се распоредува институционалната тежина на единиците. Затоа одговорот не може да биде сведен само на една реченица: ниту „сè е до Законот“, ниту „сè е до Статутот“ ја исцрпуваат целата слика.
Случајот покажува дека УКИМ се соочува со прашање што одамна го надминува конкретниот изборен циклус. Ако целта е да се зачува рамноправноста на единиците, сегашниот модел има логика. Ако целта е конечниот резултат поблиску да ја одразува волјата на мнозинството гласачи, тогаш системот неизбежно ќе мора да се преиспитува. Во спротивно, секој следен избор може повторно да произведе ист политички и академски судир: еден победник според гласови, друг победник според поени.