Skip to content
На 4 мај 1980 година во Љубљана почина Јосип Броз Тито, човекот што речиси четири децении ја дефинираше политичката, воената и симболичната архитектура на Југославија. Четириесет и шест години подоцна, неговото име и натаму предизвикува поделени реакции: за едни е симбол на стабилност, антифашизам, социјална сигурност и меѓународен углед, за други авторитарен владетел чииот систем не ја преживеа неговата смрт.
Тито е роден на 7 мај 1892 година во Кумровец, тогаш дел од Австроунгарската Империја. Од војник во Првата светска војна, преку комунистички активист и партиски организатор, тој стана водач на југословенското партизанско движење во Втората светска војна и централна фигура во создавањето на социјалистичка Југославија.
По војната ја водеше државата како премиер, претседател и врховен командант, градејќи систем во кој неговиот личен авторитет беше поврзан со самата стабилност на федерацијата.
Неговата политичка тежина не се мереше само внатре во Југославија. Во 1948 година Тито направи историски раскин со Сталин, отфрлајќи ја целосната зависност од Москва и отворајќи посебен југословенски пат во социјализмот.
Тој судир ја постави Југославија во единствена позиција во Студената војна: комунистичка држава што не припаѓаше целосно ниту на советскиот блок, ниту на западниот систем.
Од таа позиција произлезе и една од најважните надворешнополитички улоги на Тито – Движењето на неврзаните. Заедно со лидери од Азија, Африка и Блискиот Исток, тој ја претвори Југославија во една од видливите држави на глобалната сцена, далеку над нејзината демографска и економска големина. Белград стана место каде се среќаваа Истокот, Западот и земјите што не сакаа да бидат дел од блоковската логика.
Но, зад меѓународниот углед стоеше систем со силна контрола на политичкиот живот. Југославија под Тито имаше поотворен модел од советскиот, со поголема мобилност, самоуправување и контакти со Западот, но остана еднопартиска држава во која политичката опозиција немаше реален простор. Токму затоа историската оценка за Тито не може да биде едноставна: неговата епоха носеше и модернизација, и репресија; и меѓународна самостојност, и внатрешна политичка затвореност.
Во Македонија, времето на Тито останува поврзано со институционалното зацврстување на македонската државност во рамки на федерацијата, со кодификацијата и јавната употреба на македонскиот јазик, со развојот на образованието, индустријата и културните институции. За многумина, тој период се памети како време на социјална сигурност и јасен државен статус на Македонија во Југославија.
Но, и тој дел од историјата не е ослободен од прашања за политичката контрола, идеолошките граници и цената на еднопартискиот систем.
Погребот на Тито во Белград во мај 1980 година беше еден од најголемите државнички собири на 20 век. На него присуствуваа претставници од 128 држави, меѓу кои претседатели, премиери, кралеви, принцови и министри за надворешни работи.
Тоа беше последната голема сцена на југословенскиот меѓународен углед, но и почеток на периодот во кој федерацијата мораше да продолжи без човекот што ја држеше како политички центар.
По неговата смрт, Југославија формално продолжи да постои уште една деценија, но без истата политичка тежина и без заеднички авторитет што можеше да ги амортизира националните, економските и институционалните судири.
Кризите од 1980-тите, растечките долгови, национализмите и слабеењето на федералниот центар постепено го покажаа она што за време на Тито често беше потиснато: државата зависеше од сложена рамнотежа што тешко се одржуваше без неговата фигура.
Затоа, 46 години по неговата смрт, Тито не е само историска личност. Тој е и мерка преку која различни генерации го читаат минатото: едни преку редот, сигурноста и југословенскиот пасош; други преку политичката контрола и системот што не создаде механизми за демократска транзиција. Неговата Југославија повеќе не постои, но спорот околу нејзиното наследство и натаму е жив – во сеќавањата, во политичките расправи и во начинот на кој поранешните југословенски општества се обидуваат да ја објаснат сопствената историја.