Билбордџијата на Орбан ги нуди компаниите: почна расплетот на унгарската машина

Падот на Виктор Орбан по 16 години власт во Унгарија почна да ја отвора внатрешната архитектура на системот што со години ја одржуваше неговата политичка доминација. Еден од највидливите симболи на тој систем, медиумскиот и комуникациски бизнисмен Ѓула Балаши, ги понуди своите компании и дел од инвестициите на државата, во момент кога новата влада на Петер Маѓар се подготвува да ја преземе власта и најавува пресметка со корупцијата.

Балаши не беше обичен играч во медиумскиот пазар. Неговите компании со години беа дел од комуникациската машинерија на Орбан, од кампањите против мигрантите до последната антиукраинска изборна реторика, во која изборите беа претставувани како судир меѓу „војна и мир“. Тоа беше модел во кој државните пари, политичката порака и медиумското влијание се претвораа во еден затворен круг: владата нарачува, блиски компании произведуваат кампањи, а јавноста добива постојана мобилизација против означени непријатели.

Унгарската полиција соопшти дека се води истрага поврзана со компании на Балаши поради сомнежи за проневера и перење пари. Тој тврди дека не ги нуди компаниите затоа што има што да крие или затоа што било направено нешто незаконски, туку затоа што, според него, работата што тие ја вршеле за државата ја надминувала класичната пазарна комуникација и ѝ припаѓала на јавната сфера. Во исто време, тој потврди дека сметките на неколку негови компании биле замрзнати.

Токму тука почнува политичката тежина на случајот. Ако компаниите со години заработувале од државни комуникациски договори, а потоа, веднаш по падот на власта што им ги овозможила тие договори, се нудат назад на државата, тоа не изгледа како обична деловна одлука. Изгледа како обид за контролирано преминување од еден политички режим во нова институционална реалност.

Петер Маѓар, чија партија Тиса ја победи Фидес и стави крај на долгата ера на Орбан, најави дека ќе ја отвори темата за корупцијата и за враќање на, како што ја нарекува, украдената државна сопственост. Победата на Тиса беше претставена како пресврт не само во унгарската политика, туку и во односот на земјата кон Европската Унија, владеењето на правото и заробените институции.

Компаниите на Балаши се споменуваат како едни од најголемите добитници на системот на државни комуникациски договори. Според податоци на Транспаренси интернешенел, „Лонџ дизајн“, „Њу ленд медиа“ и „Медиа дајнамикс“ само од 2019 до 2021 година добиле договори вредни 295 милијарди форинти, главно од Националната канцеларија за комуникации, која беше клучна за владините кампањи на Орбан. Унгарски истражувачки центар дополнително посочи дека бројот на договори што ги добивале компаниите на Балаши нагло пораснал во периодот на владеењето на Орбан.

Затоа случајот не е само приказна за еден медиумски бизнисмен. Тој е приказна за тоа како во Унгарија се градеше политичка економија на пропагандата: со државни тендери, билборди, централизирани пораки и постојана кампања што не завршуваше со изборниот ден. Во таков систем, комуникациските компании не се само добавувачи на услуги, туку дел од инфраструктурата на власта.

Поразот на Орбан го направи тој систем ранлив. Она што додека Фидес беше на власт изгледаше како стабилен бизнис модел, по изборите почна да изгледа како можен доказен материјал. Замрзнати сметки, истраги, понуди за предавање компании и најави за антикорупциски чистки ја покажуваат првата фаза од расплетот на една власт што долго ја претвораше државата во сопствен комуникациски апарат.