Skip to content
Во политиката на Балканот националната реторика често не служи само за мобилизација на гласачи, туку и како заштитен ѕид зад кој се водат сосема други процеси. Паралелите меѓу ВМРО-ДПМНЕ на Христијан Мицкоски и Српската напредна странка на Александар Вучиќ не се целосно идентични, но се доволно слични за да покажат препознатлива политичка матрица: силен говор за идентитет, суверенитет и достоинство, а паралелно со тоа – концентрација на моќ, партизација на институции и постојани сомнежи за корупциски практики.
Двете партии припаѓаат на истиот поширок конзервативен политички простор во Европа. ВМРО-ДПМНЕ е дел од Европската народна партија, додека СНС има статус на придружна членка, иако токму таа врска во последниот период е под сè поголем притисок поради состојбите во Србија. Тоа политичко сродство не е само формално. Во двете земји се гледа сличен стил на владеење: силна лидерска вертикала, агресивна комуникација кон опозицијата, постојано повикување на „народот“ и претставување на секоја критика како напад врз државата.
Во Србија, Вучиќ со години ја гради својата политичка легитимност врз темата Косово. Паролите за национална одбрана останаа централна точка на неговата реторика, но паралелно со тоа Белград учествуваше во преговори, договори и европски формати за нормализација на односите со Приштина. Договорот од Брисел, европскиот план и рамката договорена во Охрид покажаа дека реалната политика често оди во друга насока од домашната пропаганда. За јавноста останува тврдата порака, а за меѓународната сцена – прагматично прилагодување.
Слична логика може да се препознае и во Македонија. ВМРО-ДПМНЕ дојде на власт со тврди пораки за Преспанскиот договор, името, уставните измени и бугарското прашање. Но, по преземањето на власта, политичката реалност стана покомплицирана од кампањата. Владата не го укина Преспанскиот договор, не ја смени меѓународната рамка во која функционира државата и не го затвори прашањето за уставните измени. Напротив, темата останува отворена, само со нова формулација: не „никогаш“, туку „не под овие услови“ и „само со гаранции“.
Тука е суштинската сличност. Националната реторика не исчезнува кога ќе заврши кампањата, туку се приспособува. Таа станува инструмент за одржување на емоционална мобилизација кај гласачите, додека власта во пракса се движи во рамките на меѓународните обврски, буџетските интереси и внатрешните партиски потреби. На сцената се зборува за достоинство, во кабинетите се договараат компромиси.
Во двете држави ваквиот модел има уште една функција: го поместува фокусот од секојдневните проблеми. Додека јавноста се исцрпува во расправии за идентитет, историја, Европа, предавство и патриотизам, многу помалку енергија останува за прашањата кои директно го одредуваат животот на граѓаните: јавните набавки, платите, судството, здравството, образованието, локалните буџети и квалитетот на институциите.
Србија е најостриот пример за тоа како оваа матрица може да ескалира. Падот на настрешницата на железничката станица во Нови Сад, при што загинаа 16 луѓе, ја претвори корупцијата од апстрактна тема во прашање на живот и смрт. Масовните студентски и граѓански протести не беа само реакција на една трагедија, туку на пошироко чувство дека јавните проекти, институциите и одговорноста се заробени во политички систем во кој партијата е посилна од државата. Српското обвинителство подоцна поднесе обвинение против 13 лица, меѓу кои и поранешен министер, но протестите продолжија затоа што јавноста бараше не само кривична, туку и политичка одговорност.
Во Македонија сликата е помалку драматична во форма, но не и без слични ризици. Европските извештаи со години укажуваат на слабости во владеењето на правото, јавните набавки, судството и политичкото влијание врз институциите. Индексите за перцепција на корупцијата ја ставаат Македонија во зона на стагнација, а не на пресврт. Тоа значи дека проблемот не е само во поединечни афери, туку во слабата способност на системот да покаже дека правилата важат еднакво за сите.
Таков пример е и случајот со ИПАРД, каде што исплатите од европската програма за земјоделство беа доведени во прашање по апсење поврзано со сомнежи за поткуп во институција што управува со јавни средства. Во земја во која земјоделците често зависат од субвенции, ваквите случаи не се само административен проблем, туку директен удар врз довербата дека европските пари стигнуваат до оние за кои се наменети.
Дополнителен пример е локалната власт, каде што најчесто се гледа вистинскиот однос меѓу партијата, јавните пари и граѓаните. Во општините, јавните набавки, урбанистичките планови, комуналните претпријатија и вработувањата се простор во кој партиската моќ лесно се претвора во економска предност. Токму затоа секоја власт што зборува за национален интерес мора да биде проверувана таму каде што националниот интерес станува конкретен: во буџетските ставки, тендерите, дозволите, договорите и јавните услуги.
Националистичката реторика е практична за власта затоа што создава атмосфера во која секоја критика може лесно да се преформулира како напад врз државата. Во Србија, демонстрантите и критичките медиуми често се претставуваат како дел од странски план. Во Македонија, опозицијата, критичките гласови и граѓанскиот сектор лесно се ставаат во категории како „предавници“, „платеници“ или „туѓа агенда“. На тој начин, јавниот разговор не се води за тоа дали некоја одлука е законска, економски оправдана или институционално чиста, туку за тоа кој е „за“ и кој е „против“ државата.
Тоа е стара балканска техника, но со современи медиумски алатки. Телевизии, портали, партиски комуникациски центри и социјални мрежи произведуваат постојан шум. Во тој шум полесно се пласираат симболички конфликти отколку конкретни податоци. Полесно е да се зборува за историски неправди отколку за договори за јавни набавки. Полесно е да се отвори идентитетска дебата отколку да се објасни зошто младите заминуваат, зошто платите не го следат растот на трошоците или зошто граѓаните немаат доверба во судството.
Разликите меѓу Србија и Македонија, секако, постојат. Србија има подолг период на концентрирана моќ под Вучиќ, посилен медиумски централизам и поотворена геополитичка игра меѓу ЕУ, Русија и Кина. Македонија е помала, поизложена на меѓуетнички и евроинтеграциски баланси и со поразлична институционална динамика. Но, заедничката точка е во политичкиот метод: националниот наратив се користи за дисциплинирање на јавноста, додека реалната власт се мери преку контрола врз институции, буџети, тендери и јавни ресурси.
Затоа прашањето не е дали Мицкоски е македонска верзија на Вучиќ, ниту дали ВМРО-ДПМНЕ е копија на СНС. Таквите споредби често се премногу едноставни. Поважното прашање е дали во Македонија се препознава истата логика која Србија веќе ја плаќа скапо: политика во која патриотизмот е јавна сцена, а институционалната контрола е вистинската содржина.
Кога власта постојано зборува за нацијата, а ретко прифаќа одговорност за системот, граѓаните добиваат симболи наместо услуги, пароли наместо реформи и мобилизација наместо подобар живот. Во таква политика, минатото станува најупотребуваниот ресурс, затоа што иднината бара резултати.