Skip to content
Западен Балкан влегува во нов економски циклус со умерен раст, но и со товар што најмногу ќе го почувствуваат домаќинствата со најниски приходи: поскапата енергија, упорната инфлација и несигурноста од глобалните кризи. Светска банка проценува дека шесте економии од регионот ќе растат во просек околу 3,1 проценти во 2026 и 2027 година, но најновиот пролетен извештај веќе ја спушта прогнозата за 2026 година на 2,8 проценти и очекува забрзување на 3,2 проценти во 2027 година. Тоа значи дека раст ќе има, но тој нема автоматски да значи полесен живот за граѓаните.
Главниот проблем е што економскиот раст во регионот повторно доаѓа со старата слабост: нееднаква распределба на ударите. Според Светска банка, енергетскиот ценовен шок може повторно да ја подгрее инфлацијата, да го намали реалниот раст на платите и да го забави намалувањето на сиромаштијата, особено кај домаќинствата кои најголем дел од приходите ги трошат за струја, греење, храна и транспорт.
Затоа бројката за раст, колку и да изгледа охрабрувачки на хартија, не ја кажува целата приказна. Ако инфлацијата остане висока, ако енергијата повторно стане поскапа, а платите растат побавно од трошоците, просечниот раст на БДП ќе биде статистички успех, но социјално недоволен резултат.
РАСТ ШТО НЕ СТИГНУВА ЕДНАКВО ДО СИТЕ
Светска банка предупредува дека регионот останува изложен на последиците од конфликтите на Блискиот Исток, глобалната неизвесност и persistentната инфлација. Во таква средина, Западен Балкан не може да се потпре само на јавни инвестиции, извоз и инфраструктурни проекти. Тие можат да ја подигнат економската активност, но не се доволни ако паралелно не се зајакне отпорноста на домаќинствата и фирмите.
Регионот е особено ранлив затоа што голем дел од економиите и понатаму зависат од енергетски системи со висока изложеност на јаглен, увозни цени и недоволно брза зелена транзиција. Светска банка оценува дека земјите треба поактивно да ја користат зелената транзиција не само како климатска обврска, туку и како индустриска политика за енергетска безбедност, диверзификација и усогласување со европскиот енергетски пазар.
За Македонија ова е особено чувствителна порака. Секој нов енергетски шок брзо се прелева во цените, во буџетските трошоци и во притисокот за нови субвенции. Но ако субвенциите се широки, скапи и недоволно насочени, тие ја чуваат социјалната стабилност на краток рок, а го зголемуваат фискалниот ризик на среден рок. Ако, пак, државата не интервенира, ударот прв го носат најсиромашните.
Тука е суштинската дилема: владите во регионот треба да штитат, но не со политика што само ја одложува кризата. Потребни се таргетирани мерки за ранливите домаќинства, инвестиции во енергетска ефикасност, поевтино греење, побрзо приклучување на обновливи извори и политики што ќе ја намалат зависноста од увезени ценовни шокови.
ЕВРОПСКИТЕ ПАРИ НЕ СЕ ПОДАРОК БЕЗ УСЛОВИ
Во истиот контекст доаѓа и денешната изјава на еврокомесарката за проширување Марта Кос, која најави дека Европската Унија во следните денови ќе исплати речиси 200 милиони евра за Македонија, Албанија и Црна Гора преку Планот за раст за Западен Балкан. Кос порача дека има место за сите земји од регионот во ЕУ, но и дека ако кандидатите испорачуваат реформи, тогаш и Унијата мора да испорача.
Ова е важен сигнал, но и тест. Европските пари не се класична буџетска инјекција што може да се потроши без политичка цена. Механизмот за реформи и раст предвидува исплати само по исполнување на реформските чекори, а Европската комисија може да суспендира или намали средства ако условите не се исполнат.
Планот за раст е замислен да ја забрза економската конвергенција на Западен Балкан со ЕУ, преку пристап до дел од придобивките на единствениот пазар, регионална економска соработка, подлабоки реформи и дополнително претпристапно финансирање. Европската комисија наведува дека регионот е на околу 35 проценти од просекот на ЕУ, што ја покажува големината на јазот што треба да се затвори.
Но токму тука е скриениот товар. Ако европските средства завршат само како бројка во јавните финансии, а не како подобра енергетска инфраструктура, поефикасни институции, пониски деловни трошоци и реална заштита на најранливите, регионот ќе добие уште една пропуштена можност.
Западен Балкан ќе расте, но прашањето е каков ќе биде тој раст. Ако енергијата повторно поскапи, ако инфлацијата продолжи да ја јаде куповната моќ, а реформите останат административен услов за европски транши, тогаш растот ќе се гледа во извештаите, но не и во секојдневието на граѓаните.
За Македонија и регионот, вистинскиот тест не е дали БДП ќе порасне за 3 проценти, туку дали тој раст ќе ја намали ранливоста на оние што први ја плаќаат секоја криза.