Меѓународен ден на детето, што навистина славиме на 1 Јуни

Меѓународниот ден на детето на 1 Јуни и годинава ќе се одбележи низ светот и во Македонија со приредби, училишни активности, јавни настани и пораки за детските права, но зад шарените балони и детската радост стои многу поширока приказна. Овој ден не е само празник на детството, туку и потсетник дека секое дете има право на безбедност, образование, здравје, игра, љубов, заштита и глас што возрасните треба да го слушнат.

Историјата на 1 Јуни почнува во првата половина на 20 век, во време кога светот сè уште ги чувствуваше последиците од војни, сиромаштија, глад, детски труд и социјална нееднаквост. Според „Британика“, датумот се поврзува со Светската конференција за благосостојба на децата, одржана во Женева во 1925 година, каде што била донесена резолуција за одбележување на Меѓународен ден на детето на 1 Јуни. Подоцна, во 1949 година, Женската меѓународна демократска федерација донела слична одлука датумот да се одбележува како ден посветен на заштитата на децата.

Затоа 1 Јуни денес најмногу се слави во земји од Европа, Балканот, Источна Европа, поранешниот социјалистички блок, но и во многу други држави што го прифатиле како ден за детски права, радост и јавна видливост на децата. Во различни земји се организираат концерти, детски фестивали, спортски игри, бесплатни влезови во музеи и зоолошки градини, училишни приредби, хуманитарни акции и кампањи против насилство, сиромаштија и дискриминација.

Овој датум често се меша со Светскиот ден на детето, кој Обединетите нации и УНИЦЕФ го одбележуваат на 20 ноември. Разликата е важна. 1 Јуни е пошироко прифатен како Меѓународен ден на детето во многу земји и традиции, додека 20 ноември е директно поврзан со усвојувањето на Конвенцијата за правата на детето и со глобалната акција на УНИЦЕФ за унапредување на детските права. УНИЦЕФ Северна Македонија наведува дека Светскиот ден на детето е глобален ден на акција „за децата, од децата“ и го одбележува токму тој документ.

Конвенцијата за правата на детето ја смени логиката со која светот гледа на детството. Детето повеќе не е само „иднина“ или „одговорност на родителите“, туку личност со свои права. УНИЦЕФ нагласува дека детството е посебен и заштитен период што трае до 18 години, во кој децата треба да растат, учат, играат, се развиваат и да живеат со достоинство.

Во Македонија, 1 Јуни најчесто се одбележува преку градинки, училишта, општини, културни центри, детски фестивали и јавни честитки од институциите. Тоа е ден кога децата настапуваат, цртаат, играат, пеат, учат за своите права и симболично добиваат простор во јавноста. Но македонскиот контекст покажува дека прашањето за детството не може да остане само во рамки на прослава.

Според податоците објавени од УНИЦЕФ Северна Македонија, во земјата има околу 373.000 деца на возраст од 0 до 17 години, што е околу 20 проценти од населението според пописните податоци од 2021 година. Од нив, 97.000 се деца на возраст до пет години. Тоа значи дека секоја политика за образование, здравство, социјална заштита, урбанизам, јавен превоз, дигитална безбедност и животна средина е истовремено и политика за децата.

Најостриот агол, сепак, останува сиромаштијата. УНИЦЕФ во 2024 година предупреди дека над 120.000 деца во земјата, или 32,8 проценти од сите деца, живеат под националната линија на сиромаштија. Детската сиромаштија е повисока од сиромаштијата кај возрасните и има последици врз здравјето, образованието, социјалниот развој и идните можности на детето.

Денешното детство не е само прашање на игралишта и училишни клупи. Тоа е и прашање на екрани, алгоритми, загаден воздух, врсничко насилство, анксиозност, иселување, економска несигурност и нееднакви шанси. Во анализата за состојбата на децата и адолесцентите во Северна Македонија за 2024 година, УНИЦЕФ укажува на демографски промени, пад на детската популација од 2011 до 2023 година, урбанизација и потреба услугите подобро да се приспособат на децата и ранливите групи.

Затоа 1 Јуни има двоен карактер. Од една страна, тоа е ден за радост, игра и симболична почит кон децата. Од друга страна, тоа е ден кога возрасните треба да ја проверат реалноста зад честитките. Дали секое дете има пристап до градинка? Дали секое дете има топол дом? Дали секое дете може да оди на училиште без страв? Дали децата со попреченост, децата од сиромашни семејства, децата од рурални средини и децата од маргинализирани заедници навистина имаат еднакви можности?

Во последните години, сè поважен станува и гласот на самите деца. УНИЦЕФ Северна Македонија преку настани за Светскиот ден на детето организираше „преземање“ на институции од деца и млади, дебати за образование, животна средина, технологија и квалитет на живот, како и средби на кои децата директно зборуваат пред носителите на одлуки. Во 2024 година темите беа климатската криза, напредните технологии и демографските промени.

Токму тоа е суштината на Меѓународниот ден на детето. Детето не е украс на свеченост, туку граѓанин во развој. Не е само некој што треба да биде заштитен, туку и некој што треба да биде слушнат. Ако 1 Јуни заврши само со приредба, бонбони и фотографии за социјалните мрежи, тогаш празникот ја промашил својата цел. Ако отвори разговор за сиромаштијата, образованието, насилството, здравјето, играта, безбедноста и достоинството, тогаш тој станува она за што бил замислен уште пред еден век.