Евакуациските летови се платиле со аванс од милион евра без банкарска гаранција

Министерството за надворешни работи и надворешна трговија однапред ја платило речиси целата сума за евакуациските летови на македонски државјани од Блискиот Исток, иако според Законот за јавни набавки авансното плаќање може да изнесува најмногу 20 проценти од вредноста на договорот.

Ова е еден од клучните наоди во новото истражување на Центарот за граѓански комуникации за јавните набавки, во кое се анализира тендерот за закуп на авиони за евакуација на граѓани во март 2026 година, по воената ескалација на Блискиот Исток.

Според анализата, евакуациските летови од Дубаи и Ријад биле платени авансно, пред нивната реализација, во три транши во вкупен износ од околу еден милион евра. Центарот за граѓански комуникации укажува дека ваквото плаќање било спротивно на законскиот лимит, а дополнително авансот не бил обезбеден со банкарска гаранција.

Проблематично е и тоа што авансните плаќања не биле однапред предвидени во тендерската документација. Во неа, според анализата, било наведено дека исплатата ќе се изврши по извршување на услугите и по доставување фактура до Министерството.

Тендерската постапка започнала на 4 март, кога МНР по работното време испратило барање до девет фирми да достават понуди до следното утро. Тоа значи дека економските оператори имале помалку од едно деноноќие за подготовка и доставување понуда.

Барањето било испратено до девет компании, меѓу кои авиокомпании и туристички агенции. Во дадениот краток рок ниту една од нив не доставила понуда.

По неуспешниот прв повик, МНР ја поништило постапката и истиот ден се обратило само до една компанија — „Авиалог“ Скопје. Министерството тврдело дека дознало оти оваа фирма е претставник на „ФлајДубаи“, но Центарот за граѓански комуникации наведува дека доставениот доказ не покажува деловна или правна поврзаност меѓу двете компании.

„Авиалог“ ја доставил понудата следниот ден, на 6 март. Истиот ден следувале преговори, склучување договор, издавање фактура за првите два лета и плаќање на фактурата од страна на МНР.

Почетната проценка на Министерството била дека евакуацијата ќе чини 60 милиони денари, односно над 970 илјади евра. Единствената понуда изнесувала 59.799.900 денари, или само 0,33 проценти помалку од проценетата вредност.

Центарот за граѓански комуникации оценува дека речиси идеалното совпаѓање меѓу проценетата вредност и единствената понуда, заедно со кратките рокови и директното обраќање до само една фирма во втората постапка, отвора сериозни прашања за реалната конкуренција.

Според објавените податоци, цената на превозот изнесувала 211 илјади евра по лет за изнајмениот авион од „ФлајДубаи“, модел „боинг 738-макс“, и 260 илјади евра за авионот на „ФлајНас“, модел „ербас А-320“, со вклучено ноќевање и автобуски превоз.

Вкупно биле реализирани четири лета — три од Дубаи до Скопје и еден од Ријад до Приштина. Според пресметките, цената на евакуацијата по патник од Дубаи изнесувала 1.548 евра, а од Ријад 1.960 евра.

Иако договорот се однесувал на евакуација на македонски државјани, со летовите биле превезени и 42 странски државјани од соседните земји.

Овој случај отвора две различни, но поврзани прашања. Првото е хуманитарно и безбедносно: државата имала обврска брзо да реагира и да ги евакуира своите граѓани од ризичен регион. Второто е финансиско и институционално: и во итни ситуации, јавните пари мора да се трошат со законска основа, јасни правила и проверлива конкуренција.

Законот за јавни набавки дозволува пофлексибилни постапки во итни ситуации, но тоа не значи дека институциите можат да ги менуваат условите по склучување на договорот или да плаќаат спротивно на ограничувањата за аванс.

Особено важно е прашањето за банкарската гаранција. Кога државата плаќа однапред, гаранцијата треба да ја заштити доколку услугата не биде реализирана или ако договорот не се исполни како што е предвидено. Во овој случај, според ЦГК, авансот бил исплатен без таква заштита.

Токму затоа наодите на Центарот за граѓански комуникации бараат одговор од МНР: зошто било платено однапред, зошто не била обезбедена банкарска гаранција, зошто роковите биле толку кратки и зошто во втората постапка било побарано понуда само од една фирма.

Евакуацијата на граѓани од воена зона е чувствителна и неопходна државна операција. Но, токму во такви ситуации транспарентноста е уште поважна, бидејќи итноста не смее да стане алиби за процедури што ја ограничуваат конкуренцијата и ја намалуваат контролата врз јавните пари.