Skip to content
Одлуката на Народната банка да ја зголеми основната каматна стапка на 4,25 проценти е повеќе од техничка корекција во монетарната политика. Таа е јасен сигнал дека централната банка проценува оти инфлациските ризици не се целосно исцрпени, иако официјалните бројки покажуваат извесно смирување на ценовниот притисок.
На прв поглед, зголемувањето од 0,25 процентни поени изгледа умерено. Но, во економија во која граѓаните веќе се соочуваат со високи трошоци за живот, а компаниите со поскапи суровини, енергија и кредити, секое дополнително затегнување има пошироки последици.
Годишната инфлација во мај забавила на 4,8 проценти, откако во април изнесувала 5,7 проценти. Тоа е позитивен сигнал, но не и доволна причина за опуштање. Инфлацијата и натаму останува над историскиот просек, а особено загрижува фактот што базичната инфлација и енергетските притисоци сè уште не се целосно смирени.
Токму тука се гледа дилемата на Народната банка: ако реагира преблаго, ризикува повторно разгорување на инфлацијата; ако реагира престрого, може да го успори кредитирањето, инвестициите и потрошувачката. Со други зборови, централната банка се обидува да балансира меѓу ценовната стабилност и економскиот раст, но просторот за маневар станува сè потесен.
Критичниот момент е што зголемувањето на каматната стапка доаѓа во период кога кредитната активност расте над очекувањата. Тоа покажува дека и покрај поскапите пари, граѓаните и компаниите сè уште се задолжуваат. Прашањето е дали тоа задолжување е резултат на реална економска експанзија или на потреба да се покријат зголемените трошоци за живот и работење.
Ако растот на кредитите е поттикнат од потрошувачка и краткорочна ликвидност, а не од продуктивни инвестиции, тогаш економијата влегува во ризична зона. Поскапи кредити, високи цени и ограничен раст на доходите можат постепено да го намалат просторот на домаќинствата и фирмите за нормално финансиско функционирање.
Народната банка соопштува дека девизните резерви се стабилни и на крајот на мај изнесувале 5,209 милијарди евра. Тоа е важен столб за стабилноста на денарот, но стабилниот курс сам по себе не ја решава суштинската економска слабост: ниска продуктивност, висока увозна зависност и чувствителност на надворешни шокови.
Во таква структура, монетарната политика често станува првата линија на одбрана, иако не може сама да ја носи тежината на економската стабилизација. Народната банка може да влијае врз каматите, ликвидноста и инфлациските очекувања, но не може да ја замени фискалната дисциплина, продуктивните инвестиции, конкурентноста на домашното производство и контролата на јавните трошоци.
Затоа оваа одлука треба да се чита и како индиректна порака до Владата. Ако фискалната политика продолжи да создава притисоци преку зголемена потрошувачка, субвенции без јасен ефект или задолжување што не генерира раст, тогаш Народната банка ќе мора да остане построга подолго време. А тоа значи поскапи кредити и потешки услови за приватниот сектор.
За граѓаните, ефектот нема секогаш да биде моментален, но може постепено да се почувствува преку повисоки камати на новите кредити, построги услови за задолжување и поголема претпазливост кај банките. За фирмите, ова значи поскап капитал во период кога дел од нив веќе се соочуваат со зголемени трошоци и неизвесна побарувачка.
Најголемиот ризик е економијата да влезе во состојба во која инфлацијата не е доволно ниска за да се олесни политиката, а растот не е доволно силен за да ја издржи поскапата цена на парите. Тоа е непријатна зона за секоја мала и отворена економија како македонската.
Одлуката на Народната банка е оправдана од аспект на претпазливост, но таа истовремено покажува дека економската стабилност во земјата останува кревка. Инфлацијата забавува, но не исчезнува. Девизните резерви се стабилни, но зависноста од надворешни движења останува висока. Кредитирањето расте, но прашањето е дали го поддржува развојот или само ја амортизира скапотијата.
Затегнувањето на монетарната политика затоа не треба да се гледа само како одлука на централната банка, туку како предупредување дека македонската економија влегува во период во кој стабилноста ќе се плаќа со поскапи пари, повнимателно задолжување и поголем притисок врз граѓаните и компаниите.
